آرشيو

دریافت نفقه آری یا خیر؟

امتیاز کاربران
ضعیفعالی 

 

 

چکیده

خدایتعالی  در نظر گرفتن طبیعت و تفاوتهای جسمی- روحی  زن ومرد ولحاظ نمودن مصالح جامعه،احکام ومقرراتی را تعیین نموده که همگی در جهت کسب کمالات وفضایل الهی وسعادت نهایی انسانها می باشندبعلاوه احکام ودستورات ویژه ای در خصوص حفظ و حمایت ازحقوق ومصالح  زنان وضع نموده است همچنانکه تدوین قوانین ولوایح قضایی و دیگر قوانین اجرایی ج.ا.ا همگی در راستای تحقق این اهداف منظور گردیده است در این میان یکی ازحقوق مهم مالی زنان ،حق دریافت نفقه می باشد که به عنوان تکلیفی یک طرفه بر عهده پدران وشوهران می باشدمقاله حاضر که با هدف  تبیین و بررسی مفهوم ،فلسفه،ماهیت، اسباب،مقدار ومیزان نفقه،دلایل وجوب ،شرایط سقوط و احکام  نفقه،ضمانتهای اجرایی(حقوقی –کیفری)از منظر فقه اسلام وقوانین ایران و مقایسه آن با جایگاه نفقه وآثار حذف آن در کنوانسیون رفع تبعیض از زنان به نگارش درآمد در صدد تاکید بر امتیارات حقوق اسلامی در زمینه حقوق زنان می باشد . امید که این اندک مرتفع کننده  نیازهای فرهنگی ،فقهی و حقوقی خوانندگان محترم گردد. 

کلید واژه   

 نفقه ، فقه، حقوق ایران ، زن، کنوانسیون رفع تبعیض از زنان

مقدمه  و بیان مسئله  

باسیردر تاریخ پرفراز ونشیب بشریت درمی یابیم زنان  همواره مورد ظلم وبی عدالتی قرار گرفته وآنچنان که باید از جایگاه متناسب با شان و شخصیت خویش برخوردار نبودند در پاسخ به این بی عدالتی ها، رفع محرومیتها  و حفظ حقوق زنان بسیاری از  معاهدات،کنوانسیونها ،پیمانهای بین المللی تصویب وبه اجرا درآمدند، ظهور  دیدگاههای متفاوت و افراط وتفریط درآراء  در زمینه حقوق زنان ،مسائل زنان رادر کشمکشی طاقت فرسا فروبرده است بطورئیکه علی رغم تمامی تلاشها و همنظری ها نه تنها مواد یا اصول ارائه شده با نیازها وظرفیتهای زنان همخوانی و هماهنگی ندارد بلکه هیچکدام نتوانستند جایگاه واقعی وشان والای زنان را تعالی ،تحکیم و تثبیت نماینداین در حالی است که دین مبین اسلام با آموزه های وحیانی در هزار وچهارصد سال  پیش با نگاهی همه جانبه ،مقدس والهی با تاکید بر هویت وحقوق انسانی ضمن در نظر گرفتن ،ظرفیتها، تفاوتها،خصوصیات،نیازها و استعدادها ،منافع ومصالح و بدور از هر گونه تبعض ونابرابری ،علاوه بر احکام وحقوق مشترک زن ومرد ،حقوق ویژه ای برای زنان وضع نموده است یکی ازحقوق مهم مالی- اسلامی زنان ،حق دریافت نفقه می باشدکه احکام ودستورات ویژه ای برای آن وضع گردیده است  این در حالی است درکنوانسیون رفع تبعیض از زنان از جمله اسناد بین المللی در حوزه زنان می باشد  نفقه  از عوامل تبعیض و نشانه وابستگی زنان  بشمار می آید از این جهت مغایر با اصول و احکام اسلامی می باشد لذا جهت مقابله با نسبتهای ناروا و لزوم پاسخگویی به برخی از شبهات و القائات پیش آمده ،بررسی حق دریافت نفقه از منظردین اسلام وقوانین ایران و مقایسه آن با کنوانسیون رفع تبعیض از زنان  لازم می نماید. بر این اساس مقاله حاضر با هدف  پاسخگویی به سوال حق دریافت نفقه آری یا خیر ؟ برآن است تاضمن عمل به تکلیف به  تبیین و بررسی مفهوم،جایگاه ، فلسفه و ماهیت ،شرایط لزوم وسقوط نفقه درفقه اسلام و قوانین ایران پرداخته آنگاه نگاهی مقایسه ای به جایگاه وآثار سقوط نفقه در کنوانسیون رفع تبعیض از زنان داشته باشد .

روش بررسی- روش بررسی  نظری و بر اساس مطالعات کتابخا نه ای و فیش برداری انجام گرفته است برای این منظور با جستجو در منابع معتبرکتابخانه تخصصی مرکز موزه واسناد مجلس شورای اسلامی و نیز منابع اینترنتی ، کتب ومقالات مرتبط با موضوع انتخاب گردیدند     

مفهوم شناسی 

جهت تبیین و در ک هر چه بهتر مباحث  آشنایی با برخی اصطلاحات و مفاهیم لازم می نماید.

1-حق 

1-1-حق در لغت –حق در لغت به معنی راست ودرست ،ضد باطل،ثابت و واجب و هر کاری است که البته واقع شود و نیز به معنای یقین ،عدل نصیب و بهره از چیزی و ملک ومال بکار می رود(عمید،حسن،1371:ش  )

1-2-حق دراصطلاح فقه–حق در فقه به دو معنی بکار می رود نخست: حق در مقابل حکم به این معنی که در قانون اموری پیش بینی شده که شخص می تواند به قصد خود از آنها را تغییر دهد این امور قابل تغییر را حق گویند.دوم : حق به معنای نوعی از مال است در مقابل عین ،دین ،منفعت و انتفاع(جعفری لنگرودی ،1368:ش1721 )

1-3--حق در اصطلاح حقوق –حق توانایی و قدرتی است که حقوق هر کشور به اشخاص می دهد تا ازآن بطور مستقیم استفاده کنند ویا انتقال مال و انجام کاری را از دیگری بخواهند(کاتوزیان،1379: 249 )

2-نفقه 

یکی از مهمترین حقوق مالی زن  حق دریافت نفقه می باشد که تا زمانیکه در منزل پدری می باشد بعهده پدر یا جد پدری و پس از عقد دائم بعنوان تکلیف بر عهده مرد می باشد لذا آشنایی با مفاهیم نفقه جهت ورود به بحث لازم می باشد . 

2- 1-معنای لغوی نفقه 

الف- در فرهنگ عرب -نفقه به فتح اول ودوم و سوم که جمع آن نفقات یا انفاق می باشد واژه ای عربی است که بدون تغییر در فرهنگ حقوق ایران بکار رفته است به معنای " هزینه زندگی و عیال واولاد و آنچه که انفاق کنند " می باشد .(عمید،حسن  1371 :1913)دانشمندان علم لغت نیز تعاریف مختلفی از نفقه کرده اند ابن عابدین در رد المختار علی در المختار می نویسد: بهترین تعریف آن است که  نفقه از ریشه نفوق به معنی رفتن وهلاک شدن ،خرج کردن بدانیم چون بنا به نظر ادیب مشهور زمخشری هر کلمه ای که فاءالفعل آن حرف ن وعین الفعل آن حرف ف باشد به معنای خروج وذهاب دلالت می کند مانند نفق،نفد،نفخ،نفی و... و نفقه از این جهت نفقه نامیده شده که آنچه مرد برای همسرش خرج می کند به شکلی از مال وی خارج شده وصرف زندگی همسرش می شود( ابن عابدین 1375،:643)

علمای امامیه نیز نفقه را به معنای غذا،لباس،مسکن گرفته و از عبارت آنها چنین برداشت می شود که برآوردن نیازمندی های زن از دیدگاه آنها محصورات نفقه نامیده می شود(نجفی ،ج31: 330)و برخی موارد مذکور را بطور متعارف با نیاز زن می دانند(محقق حلی،1409 :319 )

ب- در فرهنگ فارسی –نفقه به معنای آنچه انفاق وبخشش کند و نیز به معنای آنچه صرف هزینه عیال واولاد کند، هزینه زندگی زن وفرزندان ،روزی و مایحتاج معاش (جعفری لنگرودی ،1368: ش5772 )

2-2- نفقه در اصطلاح 

الف-  نفقه در اصطلاح شرع در طعام،لباس ومسکن کفایت می کند و در عرف فقها ، صرفا طعام اطلاق می گردد لذا لباس ومسکن را به آن عطف می کنند(زحیلی، :786-765 )از نظر فقها نفقه تامین مخارج خانواده اعم از خوراک ،پوشاک ، مسکن وسایر مخارجی که برای خانواده لازم است (امامی،حسن،1347: 434) 

ب- در قانون مدنی ایران –در قانون مدنی به پیروی از فقه امامیه در ماده 1107 نفقه زوجه  را شامل : مسکن،البسه،غذا، هزینه های درمانی ،اثاث منزل که بطور کلی متعارف و متناسب با وضعیت زن مناسب باشد و خادم در صورت عادت زوجه به داشتن خادم یا احتیاج بدلیل مرض یا نقضان یا مرض می داند .

اسباب نفقه

اسباب نفقه در اسلام سه چیز است : 1- زوجیت2- قرابت 3- مالکیت 

1-زوجیت - نفقه زن در ازدواج دایم واجب است به شرط آنکه نسبت به شوهر در هر زمان ومکان که کامجویی رواست بطور کامل تمکین کند(شهید ثانی ،1380 :347 )

2-قرابت – دادن نفقه بر والدین هر قدر بالا رود و فرزندان هر قدر پایین روند واجب وبر سایر خویشاوندان مستحب است و تنها پرداخت نفقه کسی واجب است که توان اشتغال ندارد .

3-مالکیت –مانندپرداخت نفقه و مخارج حیوانات شهید ثانی در اینباره می فرماید: نفقه چارپا بر صاحب آن واجب است مگر اینکه حیوان از طریق چریدن تامین شود و در صورت امتناع، به حکم حاکم ،به انفاق یا فروش یا ذبح ان ،در صورتی که برای ذبح نگهداری شده باشد ملزم می گردد (شهید ثانی،1380:349)

مطابق با ماده 1106 قانون مدنی در عقد دائم نفقه زن بعهده شوهر است این مزیتی است که قانونگذار ایران برای زن قائل شده است .فلسفه این قاعده این است که در اکثر خانواده های ایرانی زنان اموال و درآمد کافی برای تامین مخارج خود وشرکت در هزینه خانواده را ندارند وانگهی اداره خانه وامور داخلی خانواده که وظیفه ای بس بزرگ است بعهده آنهاست و زنان به کار اقتصادی دیگری که منبع درآمدی برای آنان باشد اشتغال نمی ورزند.( صفایی ،امامی –حسین،اسداله،1388: 135) 

میزان ومقدار نفقه 

الف- در نفقه اقارب –عبارت است از مسکن و البسه و غذا واثاث البیت به قدر رفع حاجت با در نظر گرفتن درجه استطاعت منفق (ماده 1204 قانون مدنی ) 

ب-در نفقه زوجه – میزان ومقدار نفقه زوجه  عبارتست از همه نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن از قبیل مسکن،البسه، غذا ،اثاث منزل، هزینه های درمانی و بهداشتی و خادم در صورت عادت یا احتیاج به واسطه نقصان یا مرض(ماده1107 قانون مدنی)  .چنانکه ملاحظه می گردد در نفقه زن ،وضعیت و احتیاجات زن بطور متعارف ملاک عمل است نه وضعیت مرد پس اگر زن از خانواده ای  مرفه باشد مرد باید وسائل زندگی را متناسب با شان و وضع اجتماعی و خانوادگی زن فراهم نماید .

بر این اساس برخی از علماء معتقدند : تهیه اثاث البیت(جهیزیه ) از مصادیق نفقه شمرده شده وبر عهده مردان نهاده شده است همچنان که طبق روایات وارده بهای جهیزیه حضرت زهرا(س) از فروش زره حضرت علی (ع) تامین گردید (جزایری، 1381: 717)

امام خمینی (ره ) در اینباره می فرمایند: نفقه شرعا اندازه ای ندارد بلکه قاعده این است که به آنچه زن احتیاج به آن دارد از قبیل غذا و خورش و پوشش و فرش و پرده وسکونت دادن وخادم داشتن و وسائلی که بر آشامیدن وپختن و نظافتش و غیر اینها به آنها نیاز دارد قیام نماید .ایشان در بیان مقدار وجنس غذا و خورشنیز  می فرمایند :مناسب مزاجش و در شهرش متعارف باشدو آنچه که عادتش است رعایتش لازم است . در سایر موارد نیز تاکید بر عادت و استحقاق زن دارند (موسوی خمینی ،روح اله،1376 ،ج 4 ، 561)

استاد شهید مرتضی مطهری معتقدند : ملاک نفقه ای که مرد در مورد زن صرف می کند نه مالکیت و مملوکیت است نه حق طبیعی و نه عاجز بودن وناتوان بودن وفقیر بودن زن زن فرضا میلیونر ودارای درآمدسرشاری باشد و مرد ثروت ودرآمد کمی داشته باشد باز هم مرد باید بودجه خانوادگی و از آن جمله بودجه شخصی زن را تامین کند ( مطهری ،مرتضی ،1380 :205.206)

ماهیت حق زن بر نفقه 

مقصود از ماهیت حق زن بر نفقه (شهید ثانی ،بی تاج1 :558 )این است که آیا زن مالک نفقه خودو تصرفاتش مالکانه است یا فقط اذن انتفاع به زن داده می شود ؟ برخی از صاحبنظران حقوقی معتقدند: برای تشخیص طبیعت حق زن بر نفقه باید به اراده شوهر وعرف وعادت رجوع کرد بدین ترتیب که دراموال مانند :خوردنیها،نوشیدنیها،عطروصابون با توجه به اراده شوهر و عرف وعادت و عقیده فقهای امامیه زن مالک و مجاز به هرگونه تصرف درآن می باشد اما در خصوص اموالی که با انتفاع از آنها عین نابود نمی شود مانند:مسکن،اثاث خانه اذن انتفاع به زن داده می شود و در مورد  لباس،کفش وامثالهم برخی از علمااذن انتفاع وبرخی بنا با رجوع به عرف وعادت ، مالکیت زن مجاز می دانند مگر اینکه شوهر صراحتا عدم تملیک را اعلام نماید.(صفایی،امامی-حسین،اسداله،1388 : 137 )برخی نیز برآنند که  زن حق استفاده  غیر متعارف از آنچه که بعنوان نفقه به داده شده را ندارد(مهرپور،1368 : 43) 

همچنین این مطلب را باید متذکر شد که دادن نفقه به زن نه تنها عامل استثمار زنان توسط مردان نمی باشد بلکه هیچگونه حقی برای مرد جهت تسلط اقتصادی و بهره برداری از نیروی کار زن ایجاد نمی کند و همین مسئله رمز جدایی نفقه در نظام اسلامی و نفقه در نظامهای غیر اسلامی است( فهیمی ،فاطمه،1387: 112)همچنانکه شهید مطهری نیاز واجب النفقه بودن زن را موجب ا موجب استحکام و استواری پیوند خانوادگی و نزدیکی بیشتر زن ومرد می داند (مطهری ،مرتضی ،1380: ) 

دلایل وجوب نفقه 

مقام معظم رهبری (دام ظلله العالی)می فرمایند:"دو چیز مانع ظلم وتعدی مردان است :1- ملاحظه خدا ،قانون و ایمان ...و خود زن ،که حقوق انسانی والهی خود را بشناسد و از آنها دفاع کند و خود را به معنای حقیقی کلمه بطلبد ،حد اسلام یک حد میانه و بدون تفریط است خط صراط المستقیم است" یر این اساس برا ی درک صحیح و شناخت بهتر وبیشتر مفهوم،جایگاه وفلسفه نفقه ، شرایط لزوم وسقوط حق نفقه ابتدا از منظر آیات و روایات و سپس از منظر قوانین ایران مورد بررسی قرار می گیرد .

الف-دلایل وجوب نفقه از منظر آیات وروایات 

1- آیات 

از جمله آیات مربوط به حق دریافت نفقه زنان  می توان به آیات ذیل اشاره کرد.

"و علی المورد له رزقهن وکسوتهن بالمعروف لا تکلف نفس الا وسعها" (بقره،233 )

و خوراک وپوشاک آنان (مادران) را بطور شایسته بر عهده پدر است هیچ کس جز به قدر وسع اش مکلف نمی شود .

"الرجال القوامون علی النساء بما فضل الله بعضهم علی بعض و بما انفقوا من اموالهم ...." (نساء،34)

 مردان سرپرست زنان اند به دلیل آنکه خدا برخی از ایشان را بر برخی برتری داده وبه دلیل آنکه از اموالشان خرج می کنند ... 

2- روایات 

2-1-حق زن -از امام صادق (ع) پرسیدند : حق زن بر مرد چیست؟ فرمودند : او را سیر کند وبدنش را بپوشاند و دانی کند و او را ببخشد. (کلینی ،جعفر بن محمد بن یعقوب ،ج5 :510) 

2-2- تکلیف مردان-امام رضا (ع)در تفسیر آیه 3 سوره طلاق می فرمایند: "فامسک بمعروف او تسریح باحسان" یعنی نگهداری  خوب واذیت نکردن و دادن نفقه است اما به نیکی رها کردن ،طلاق بر اساس آنچه خداوند در کتاب نازل کرده است (کلینی ،جعفر بن محمد بن یعقوب،ج5و :512)و در ادامه می فرمایند: خداوند هیچ کس را تکیف مالایطاق نمی کند .دادن نفقه یکی از تکالیفی است که خداوند به اندازه قدرت مکلف تکلیف خواسته است. 

2-3-سفارش موکد پیامبر (ص) -پیامبر اسلام(ص) در خطبه حجه الوداع فرمودند: "فعلیکم رزقهن و کسوتهن بالمعروف "بر شما باد خوراک و پوشاک زنانتان را به نیکی و شایستگی ادا کنید (حر عاملی،ج5: 230)

2-4-ضایع کننده حق نفقه ملعون درگاه الهی – امام صادق (ع)فرمودند: "ملعون ملعون من ضیع من یعول " مورد لعن ونفرین است کسی که حقوق خانواده و عائله خویش را ضایع کند(هزینه زندگی زنان را تامین نکند( حر عاملی ،  :251 )

ب-دلایل وجوب نفقه از نظر فقها  

-حق مالی -  یکی از حقوق مالی زنان پس از عقد نکاح حق دریافت نفقه می باشد لذا بر زوج واجب هست حتی در صورت فقر یا تمکن  و بی نیازی ، مسلمان یا غیر مسلمان بودن زوجه نفقه پرداخت شود (ابوالعین،بدران،:233)همچنین در صورت انحلال نکاح (طلاق رجعی) نفقه زن بعهده مرد می باشد بطورئیکه  پرداخت آن وجوب تکلیفی است  (المغنیه،محمد جواد،:281)

-حق ذمی_ شهید ثانی در خصوص پرداخت نفقه زن می فرماید: نفقه هایی که به زن پرداخت نشده بر ذمه شوهر است وباید ادا شود زیرا نفقه حقی مالی است که در قبال کامجویی از زن قراردارد و مانند عوضی است که وجود آن در معاوضه لازم است .(شهید ثانی ،1380:  347)

از سویی زحمات طاقت فرسای زنان در تولید، پرورش و تربیت نسلی کریم ،تحمل دوران بارداری زایمان وشیر دهی ،رنج وسختی ایام ماهانه،انجام کارهای منزل  و... که همگی موجب تحلیل جسمی و تضعیف روان زنان می گردد بعلاوه  ملاحظه توان وظرفیت جسمی وروحی زنان در مقایسه با مردان موجب گردیده تا به وضع احکام جامع ودستورات کامل از حقوق زنان حمایت کند .

نتیجه ریاست مردان - قرآن کریم پس از آنکه مردان را به معاشرت  معروف با زنان امر می کند(نساء،19)مردان را با لفظ قوامون (نساء،34)یاد می کندو وظیفه سنگین مدیریت و مسئولیت خانواده را به دوش مردان قرار می دهد و آنان را ملزم و متعهد به تامین مخارج و نیازهای زن وفرزندان می نماید  .بعبارت دیگر یکی از نتایج ریاست مردان پرداخت نفقه به زن وفرزندان می باشد .

فرض سپردن ریاست و تامین نفقه خلاف مصلحت روح لطیف زن و خلاف توازن حق وتکلیف است معقول نیست هزینه خانواده را مرد تامین نماید ولی اختیار واراده بدست دیگری باشد (نقل از حسینی کوهساری،اسحاق،1382 :200-199)استادشهیدمطهری در این خصوص می فرماید : منظور از حکومت وریاست در آیه مذکور ،ریاست و حکومت عادلانه است نه حق تحکمات ظالمانه که بنا بر فضیلتها و مزایا و به مقتضی شرنوشت مرد به او واگذار شده باشد .استاد مطهری همچنین به فلسفه دوم حکومت عادلانه مرد در خانواده اشاره کرده و می فرماید: از نظر اسلام از نظر اسلام ازدواج هم حق است و هم مسئولیت ،اگر ازدواج را به عنوان یک شرکت سهامی در نظر بگیریم مرد سهام بیشتری در اینجا سرمایه گذاری کرده است ...درست است که زن ومرد هر دو سرمایه گذاری جسمی وروحی بطور مساوی سهیم هستند ولی مرد از نظر مالی هم سرمایه گذاری گرده است پس حق اداره این خانواده با مرد است (مطهری،مرتضی،1380: 14)از سویی اسلام مرد را بصورت خریدار و زن را به صورت صاحب کالا می شناسد از نظر اسلام در وصال وزندگی مشترک زن ومرد ،این مرد است که باید خود را بعنوان بهره گیر بشناسد وهرینه این کار را تحمل کند... بعلاوه گرایش زنان به تجمل وزینت و خودآرایی،تنوع طلبی ، و نیز حفظ جمال ،نشاط و غرور زنان مستلزم آسایش بیشتر وتلاش کمتر و فراغ خاطر زیادتری است... مرد نیاز روحی خود به زن را دریافته است که هر اندازه موجبات آسایش و فراغ خاطر همسر خود را فراهم کند غیر مستقیم به سعادت خود خدمت کرده است . (مطهری،مرتضی،1380 :208 )

اجماع 

اصل وجوب نفقه مسئله ای اجماعی است که همه فقهای امامیه بر آن اتفاق نظر دارند (شیخ طوسی، 1409 : 31)این سه دلیل (کتاب ،سنت،اجماع) مورد استدلال فقهای امامیه و عامه است و فقهای عامه دو دلیل دیگر عقل وقیاس را به این ادله افزوده اند.(ابوزهره،محمد، 1295 :279 )

دلایل وجوب نفقه از منظر حقوق ایران 

 قانون مدنی ایران که در سه دوره قانونگذاری تشریع و پس از پیروزی انقلاب  اسلامی  اصلاحاتی  در آن صورت گرفته است بمنبعث از فقه پویای تشیع و اصول اسلامی می باشد لذا ملاحظه می گردد اهمیت دستیابی زنان به حقوق مسلم خود بویژه حق دریافت نفقه  همواره مورد توجه قانونگذاربوده است بر این اساس  برخی از دلایل وجوب نفقه در قانون داخلی ایران عبارتند از :

-تکلیف قانونی زوج -ماده 1102 قانون مدنی بیان می دارد : همینکه نکاح به طور صحت واقع شد روابط زوجیت بین طرفین موجود و حقوق وتکالیف زوجین در مقابل همدیگر برقرار می شود.

-اثر عقد نکاح – یکی از آثار عقد نکاح پرداخت نفقه زوج به زوجه می باشد هنچنانکه ماده 1106 قانون مدنی دراین خصوص اظهار می دارد: در عقد دائم ،نفقه زن بعهده شوهر است.

- حق قرابت نسبی و عمودی–چنانکه ماده 1196 قانون مدنی اظهار می دارد : "روابط بین اقارب فقط اقارب نسبی در خط عمودی اعم از صعودی یا نزولی ملزم به انفاق یکدیگرند ." در این ماده دو مورد دیگر برای وجوب نفقه مقرر شده یکی قرابت نسبی (در قرابت سببی و رضاعی نفقه مصداق پیدا نمی کند.) و دیگر اینکه این قرابت نسبی در خط عمودی باشد و قرابت نسبی در خط افقی به اصطلاح در اطراف ،سبب وجوب نفقه نمی گردد.(نجفی،محمد حسن،1374 ) 

-نتیجه ریاست زوج -ماده 1105 قانون مدنی نیز بیان می دارد: در روابط زوجین ،ریاست خانواده از خصایص شوهر است. لذا به موجب همین ریاست زوج موظف به تامین وپرداخت نفقه زن وفرزندان می باشد . 

 بدیهی است در صورتی که  مردان فاقد دو علت توانایی عقلانی و جسمانی باشند فاقد صلاحیت عقلانی ریاست هستند...واگرجهل قوامیت مردان به گونه ای باشد که به ظلم منتهی شود بطور قطع ویقین مطلوب قانونگذار نمی باشد(خاموشی،مهدی،1388:180)همچنانکه اصل 40 قانون اساسی بیان می دارد : هیچ کس نمی تواند اعمال حق خویش را وسیله اضرار  به غیر یا تجاوز به منافع عمومی قرار دهد.

حال اگر مردی فاقد صلاحیت واهلیت مالی و عقلایی لازم برای ریاست وسرپرستی باشد زن واجد شرایط ، عهده داری  داره خانواده است منتها تشخیص این فقدان صلاحیت در حیطه کار داوران است.(خاموشی ،مهدی،1388 ، نقل از مهریزی:259،260،261)اینکه چرا از ابتدا عرف ،مسئولیت ریاست را به مردان واگذار کرد و شارع مقدس نیز این عرف اجتماعی را مورد تایید قرارداد به این علت است که عرف حاکم ورسم شارع مقدس در وضع قوانین و احکام ناظر بر موارد غالب است غالبا و نوعا اینگونه است که مردان چه از نظر قوای جسمانی و چه از نظر احاطه بر امور اجتماعی نوعا صلاحیت بیشتری برای عهده دار شدن این مسئولیت دارند.(کاتوزیان، ناصر   : 224) و موارد جزیی و استثنا را باید از ادله دیگر استنباط کرد.

-وظیفه دولت اسلامی –قانون اساسی ج.ا.ا ضمن  تاکید بر حمایت قانونی (اصل 20)و  تامین حقوق همه جانبه افراد اعم از زن ومزد (بند 14 اصل 3 ) دراصل 21 قانون اساسی بیان می دارد : دولت موظف است حقوق زن را در تمام جهات با رعایت موازین اسلامی تضمین نماید وامور زیر را انجام دهد: 1- ایجاد زمینه های مساعد برای رشد شخصیت زن واحیاء حقوق مادی و معنوی او2- حمایت مادران ،بالخصوص فرزند و ...همچنانکه در مقدمه قانون اساسی نیز ضمن اشاره به ستم بیشتر زنان از نظام طاغوتی ،استیفای حقوقی بیشتری برای زنان در نظر گرفته است . 

-تکلیف یک جانبه زوج–در حقوق ایران زن هیچگاه مکلف به دادن نفقه به شوهر خود نیست در حالی که نفقه اقارب یک تکلیف متقابل است( صفایی،امامی –حسین،اسداله،1388 :138 )بعلاوه این مزیتی است که قانونگذار ایران برای زنان قائل شده است بطورئیکه  طبق قوانین سایر کشورها  زن هیچگاه مکلف به دادن نفقه به شوهر خود نیست طبق ماده 144 قانون مدنی ترکیه چنانچه هر یک از زن ومرد به سبب وقوع طلاق متحمل فقر وتنگدستی شود و در وقوع آن قصور سنگینی نداشته باشد زن می تواند از همسر به مقدار وسع مردبه طور دائم درخواست نفقه کند اما مرد در صورتی می تواند تقاضای نفقه کند که او مرفه باشد( به نقل از فقیه،صدیقه السادات،1392،:213) 

شرط اجرا وثبت صیغه طلاق –مستندا به تبصره 3 قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق مصوب 1371 ،اجرای صیغه طلاق وثبت آن موکول به تادیه حقوق شرعی و قانونی زوجه (اعم از مهریه ونفقه و...)بصورت نقدی می باشد مگر در طلاق خلع ومبارات (در حد آنچه بذل شده) ویا رضایت زوجه و یا صدور حکم قطعی اعسار شوهر از پرداخت حقوق فوق الذکر

موارد سقوط نفقه 

 پیشتر گفتیم زوجه پس از عقد نکاح مستحق دریافت نفقه می گردد اما در مواردذیل این حق زایل می گردد  : 

1-عقد موقت –درماده 1113 قانون مدنی آمده است در عقد موقت زوجه مستحق دریافت نفقه نمی باشد مگر اینکه پرداخت شرط شده باشد یا اینکه عقد مبنی بر آن جاری شده باشدامام خمینی (ره می فرمایند : زن منقطعه نفقه ندارد و باید از شوهر اطاعت کند درآن چیزی که اطاعتش از شوهر واجب است (موسوی خمینی ،روح اله، 1376 :559 )هر چند فقهای اهل سنت عقد موقت را باطل می دانند.

2-عدم تمکین زوجه از زوج( نشوز) –چنانچه زوجه در روابط زناشویی بدون دلیل شرعی یا علت موجه از زوج تمکین ننماید (علامه حلی ، ج2 :266-زحیلی،وهبه :790،789،392) و یا بدون اذن و اطلاع زوج از منزل خارج گردد مستحق نفقه نخواهد بود البته  انجام اعمال عبادی واجب مانند اقامه نماز واجب بویژه در مواردی که وقت تنگ است یا انجام اعمال عبادی واجب مانندحج و روزه واجب  مستثنی می باشند.( ر. ک به امامی،حسن،1347: 454) همچنانکه امام خمینی (ره می فرمایند: اگر جهت عذر شرعی یا عقلی از حیض یا احرام یا اعتکاف واجب یا مرض یا غیر اینها نتواند شوهر خود را تمکین نماید نفقه اش ساقط نمی شود.همچنین اگر زن به اذن شوهر مسافرت نماید ساقط نمی شود چه در واجب باشد چه در مستحب یا مباح و همچنین اگر در واجب مضیقی مانند حج واجب ،بدون اذن بلکه با منع و نهی او هم سفر نماید پس نفقه اش نمی شود. (موسوی خمینی ،1376،ج4 : 559) 

در ماده 1108 قانون مدنی نیز آمده : هر گاه زن بدون مانع شرعی از ادای وظایف زوجیت امتناع کند مستحق نفقه نخواهد بود. لازم به ذکر است قانونگذار ضمن اشاره به موانع مشروع ( مواد 1114 و1115 قانون مدنی  ) ووجود خوف وترس زوجه از ضرر بدنی ،مالی یا شرافتی را  مانع مشروع برای عدم حضور در منزل شوهر قلمداد کرده و تا زمان بقای این موارد، نفقه زن بعهده شوهر می باشد .   

3-انحلال نکاح 

3-1-طلاق –اگر طلاق از نوع طلاق بائن باشد زن حق دریافت نفقه ندارد مگر در صورت حمل از شوهر خود که در این صورت تا زمان وضع حمل نفقه خواهد داشت .(ماده 1109 قانون مدنی) همچنانکه امام خمینی (ره) می فرمایند: صاحب عده بائن ،نفقه و سکنایش ساقط می شود چه از طلاق باشد یا فسخ، مگر اینکه از طلاق بوده  و حامله باشد زیرا این زن هر دورا استحقاق دارد تا اینکه وضع حمل نماید ..(موسوی خمینی ،1374،ج4: 561 )

همچنین یکی از حمایتهای حقوقی قانونگذار د نظر رفتن نفقه ایام عده می باشد یطورئیکه در بند یک ماده 19 قانون حمایت از خانواده مصوب 1353 آمده است  چنانچه طلاق بدلیل نشوز زن نباشد دادگاه پس از صدور حکم گواهی عدم سازش نفقه ایام عده را تعیین می کند تصمیم دادگاه در این مورد قطعی است و غیر قابل تجدید نظر خواهی می باشد .

همچنین طبق ماده20  قانون مذکور طرفین دعوی یا هر یک ازآنها می توانند تقاضا کنند قبل از ورود به ماهیت دعوی مسئله حضانت و هزینه نگاهداری اطفال یا نفقه زن را مورد رسیدگی فوری قرار دهد و قراری در این باره صادر کند دستور موقت دادگاه فورا به مورد اجرا گذاشته می شود .

3-  2- فسخ نکاح- اگر فسخ نکاح  بدلایل عیوب ذیل واقع گردد بشرط عدم علم،زن مستحق نفقه نخواهد بود :

1-3-2- خضاء در مردان 

2-3-2- عنن در مردان چه قبل چه بعد از عقد–به شرط اینکه ولو یک بار عمل زناشویی را انجام نداده باشد.

3-3-2- مقطوع بودن آلت تناسلی به اندازه ای که قادر به عمل زناشویی نباشد.

4-3-2 –قرن ، جذام، برص،افضاء، زمین گیری ،نابینایی از هر دو چشم در زنان 

5-3-2- جنون هر یک از زوجین به شرط استقرار اعم از اینکه مستمر یا ادواری باشد برای طرف مقابل موجب حق فسخ است.(ماده 1121 قانون مدنی) 

4- فوت زوج-در ایام عده وفات مخارج زندگی زوجه عندالمطالبه از اموال اقاربی که پرداخت نفقه بعهده آنان است (در صورت عدم پرداخت) تامین می گردد.(ماده 1110 قانون مدنی)با اینحال امام خمینی (ره) معتقدند : زنی که حامله است وشوهرش فوت کرده ،در مدت حامله بودن او، نفقه ای برایش نیست نه ازترکه شوهرش و نه از سهم فرزندش بنا بر اقوی (موسوی خمینی ،روح اله، 1376 ،ج4: 561) 

5-صغیر بودن زوجه-امام خمینی (ره) در اینباره می فرمایند: ظاهر آن است که زوجه صغیره ای که قابل تمتع بردن شوهرش از او نیست نفقه ندارد خصوصا اگر کوچک باشد بطوری که تلذذ نباشد(موسوی خمینی،روح اله،1378،ج4 : 559) 

6-زوجه بیمار  –فقهای امامیه معتقدند که نفقه زوجه بیمار ساقط نمی شود صاحب جواهر می گوید :" در این مورد عقیده مخالفی مشاهده نکردم" (حلی ، نجم الدین جعفر بن حسن ، 1389 : 312) )بعلاوه شوهر می تواند با استمتائات دیگری از همسرش بهره ببرد.لذا زن بیمار همچنان مستحق نفقه خواهد بود.( پیلوا،حجت،1387: 144) چرا که در روزگار بیماری که زن نیاز به مراقبت و محبت بیشتری دارد نه تنها از نفقه محروم نشود بلکه مرد توجه بیشتری  به وی کند( خوئی،ابوالقاسم، 1410 ،ج2 : 213 )

7- ارتداد-چنانچه پس از ازدواج ، زن مسلمان مرتد شود اگر قبل از دخول و نزدیکی شوهر باشد علاوه بر فسخ نکاح  نفقه زن نیز ساقط می شود چنانچه زوج قبل از دخول مرتد شود باید نصف مهریه او را بپردازد ولی در هر حال نکاح به محض ارتداد زوجه یا زوج منفسخ می شود (نجفی،محمد حسن،1374: 112.113 به نقل از جیلانی)امام خمینی (ره) در اینباره می فرمایند: اگر زن مرتد شود نفقه ساقط می شود واگر در عده برگردد نفقه برمی گردد .(موسوی خمینی، روح اله، 1376  ، ج 4 : 559 )   

8- طلاق بدلیل نشوز زن-مستندا به ماده 1109 قانون مدنی چنانچه طلاق بدلیل نشوز زن واقع شده باشد زن حق دریافت نفقه ندارد.

احکام نفقه زوجه 

1-حق تقدم نفقه زوجه بر نفقه اقارب –در صورت بودن زوجه و یک یا چند نفر واجب النفقه دیگر ،زوجه مقدم بر سایرین خواهد بود.(ماده 1203قانون مدنی)

2-حق تقدم نفقه زوجه بر دیگر دیون زوج –طلب زن از بابت نفقه ،طلب ممتاز بوده ودر صورت افلاس یا ورشکستگی شوهر ،زن مقدم بر غرما خواهد بود(ماده 1206 قانون مدنی )

3-تبدیل نفقه گذشته  زوجه به دین -زوجه در هر حال می تواند برای نفقه زمان گذشته خود اقامه دعوی کند ...(ماده 1206 قانون مدنی )

4- ضمانت های اجرایی نفقه 

4-1-ضمانت کیفری –ماده 642 قانون مجازات اسلامی مصوب 1/2/1392 بیان می دارد : هر کس با داشتن استطاعت مالی ، نفقه زن خود را در صورت تمکین ندهد یا از تادیه نفقه سایر اشخاص واجب النفقه امتناع نماید دادگاه او را سه ماه و یک روز تا پنج ماه حبس محکوم می نماید .

4- 2-ضمانت مدنی (حقوقی )

- مستندا به ماده 1111 قانون مدنی زن می تواند در صورت استنکاف شوهر از دادن نفقه به محکمه رجوع کند در این صورت محکمه میزان نفقه را معین و شوهر را به دادن آن محکوم خواهد کرد. همچنین طبق ماده 1129 قانون مدنی در صورت استنکاف شوهر از دادن نفقه و عدم امکان اجرای حکم محکمه و الزام او به دادن نفقه ،زن می تواند برای طلاق به حاکم رجوع کند و حاکم شوهر او را اجبار به طلاق می نماید همچنین در صورت عجز شوهر از دادن نفقه 

 -ماده 1205 قانون مدنی اظهار می دارد: در موارد غیبت یا استنکاف از پرداخت نفقه چنانچه الزام کسی که پرداخت نفقه بر عهده اوست ممکن نباشد دادگاه می تواند با مطالبه افراد واجب النفقه به مقدار نفقه از اموال غایب یا مستنکف در اختیار آنها یا متکفل مخارج آنان قراردهد و در صورتی که اموال غایب یا مستنکف در اختیار نباشد همسر وی یا دیگری با اجازه دادگاه می توانند نفقه را به عنوان قرض بپردازد و از شخص غایب یا مستنکف مطالبه نمایند.

-مستندا به ماده 1206 مدنی  زوجه در هر حال می تواند برای نفقه زمان گذشته خود اقامه دعوی نماید و طلب او از بابت نفقه مزبور طلب ممتاز بوده و در صورت افلاس یا ورشکستگی شوهر ،زن مقدم بر غرما خواهد بود ولی اقارب فقط نسبت به آتیه می توانند مطالبه نفقه نمایند.

-طبق ماده 1119 قانون مدنی –طرفین عقد می توانند هر شرطی که مخالف با مقتضای عقد مزبور نباشد در ضمن عقد ازدواج یا عقد لازم دیگر بنماید مثل اینکه شرط شود ... شوهر ترک انفاق کند ... زن وکیل و وکیل در توکیل باشد که پس از اثبات تحقق شرط در محکمه و صدور حکم نهایی ،خود را مطلقه سازد .  

4-3- دادرسی اختصاری – به منظور تسریع در رسیدگی و حذف تشریفات در دعاوی خانوادگی مطابق با  ماده 142 قانون آیین دادرسی مدنی و ماده یک قانون حمایت از خانواده مصوب 1353 مطالبه نفقه زوجه و اقارب مشمول قواعد دادرسی اختصاری است دادگاه پس از رسیدگی و احراز شرایط استحقاق منفق ،مقدار نفقه را تعیین و زوج را محکوم به پرداخت می نماید لازم به ذکر است حکم دادگاه در خصوص نفقه آینده اقارب می باشد وشامل نفقه گذشته نمی باشد .

حق دریافت نفقه از زوج بیمار –هر گاه بعد از عقد زوج مبتلا به یکی از امراض مقاربتی گردد زن حق مطالبه نفقه خواهد داشت (ماده 1128 قانون مدنی )

4-4- تقدم نفقه زن بر طللب بدون وثیقه- طبق با ماده 58 قانون تصفیه امور ورشکستگی مصوب 1318 و نیز ماده 226 قانون امور حسبی مصوب 1319 در مورد بستانکاران متوفی، قانونگذار برای حمایت بیشتر از حقوق زن ، طلبهای بدون وثیقه از تاجر ورشکسته را به پنج طبقه تقسیم کرده و نفقه زن را در طبقه چهارم قرارداده است .

همچنین مستندا به تبصره 2 ماده 12 قانون حمایت خانواده مصوب 1353 پرداخت نفقه قانونی زوجه و اولاد بر سایرین مقدم است .

4- 5-تقدم نفقه زنان بر طلب دولت - برخی حقوقدانان با استناد به قانون حمایت از خانواده و عموم تبصره 2 ماده 12 این قانون  اظهار می دارند نفقه زوجه حتی بر طلب دولت بابت مالیات و طلب سازمان تامین اجتماعی مقدم خواهد بود.( صفایی،امامی 0حسین،اسداله،1388 ک140و141 ) 

ادامه دارد...

ارسال نظر


کد امنیتی
بارگزاری مجدد

فراخوان پذیرش مقاله

 
فصلنامه مطالعاتی صیانت از حقوق زنان با رویکرد حقوق و کرامت اسلامی بشر، دارای مجوز رسمی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به شماره 16051 می باشد. پایگاه های نمایه کننده مجله: نورمگز، مگیران، پرتال جامع علوم انسانی، کتابخانه اسناد ملی، سیویلیکا و ...
 
محورهای كلي مقالات با دو گرایش حقوق زنان و حقوق بشر در اين فصلنامه به اين صورت خواهد بود:
حقوق بشر
حقوق زنان
 حقوق بین الملل
حقوق خصوصی
 حقوق عمومی
حقوق کیفری
 
و سایر موضوعات حقوقی که مرتبط با اهداف و کارکردهای فصلنامه و با گرایش حقوق زنان و حقوق بشر باشد.
پژوهشگران گرامی می توانند مقالات مرتبط خود را از طریق سامانه اینترنتی به آدرس زیر ارسال نمایند.
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
شماره‌های تماس:  02188800817   02188900837