آرشيو

احساس امنیت در فضای شهری

امتیاز کاربران
ضعیفعالی 


چکیده
احساس امنیت،‏ پیشنیاز هرگونه توسعه اجتماعی،‏ اقتصادی،‏ فرهنگی و سیاسی محسوب شده و با سطح پیشرفت جوامع در ارتباط است. آگاهی از وضعیت احساس امنیت ساکنان یک اجتماع نقش موثری در شناخت چالش ها و راهکارهای توسعه یک جامعه داشته و در جهت تقویت زیرساخت های آن عمل می‌نماید.یکی از ابعاد امنیت، امینت اجتماعی است که ایجاد محیطی امن برای شهروندان در محیط اجتماع را دربرمی گیرد. زنان نسبت به مردان در محیط اجتماع در معرض ناامنی های بیشتری قرار داشته و به همین دلیل در برنامه ریزی های شهری ذهن مسئولان را متوجه خود نموده است. یکی از کشورهای غربی که اخیراً به این مسأله توجه داشته است، کشور آلمان است. در این نوشته، سعی بر آن است که به دلایل این تصمیم و الگوگیری دولت آلمان از ایران پرداخته شود.
کلیدواژه:  امنیت، زنان، تفکیک جنسیتی، آلمان،حمل و نقل عمومی، امینت در اسلام.
مقدمه
حضور زنان در فضای شهری حق مسلم آنان است و بررسی جایگاه زنان در شهرها بسیار ضرورت دارد.چرا که زنان یکی از تاثیر گذارترین گروه ها در شهر هستند. زنان علاوه بر اینکه نیمی از جامعه شهری محسوب می شوند، در تولید، رشد و تربیت نسل نیز نقش اساسی دارند. بنابراین مطلوبیت مکان از دیدگاه آنان شادی را در فضای شهر انتشار می دهد. اما زنان نسبت به مردان حضور کمرنگ تری در فضاهای شهری دارند. عواملی که برای عدم حضور زنان در جامعه وجود دارند عبارتند از:مردانه بودن فضا، احساس ناامنی در فضا، محدود شدن آزادی زنان، نداشتن شغل و...
فضای شهری به عنوان بستر زندگی و فعالیت شهروندان باید بتواند با توجه به شباهت ها و تفاوت های میان افراد و گروه های سنی، جنسی، اجتماعی و... محیطی امن، سالم، پایدار و جذاب را برای همه افراد فراهم کند و به نیاز تمامی اقشار اجتماعی پاسخ مناسب بدهد و پاسخگوی حداقل نیازها باشد. فضای شهری باید تسهیلات مورد نیاز تمام افراد را به گونه ای تامین کند که از نقطه نظر کالبدی و حسی با خصوصیات تمامی بهره برداران سازگار و برای آنها قابل استفاده باشد.(ورشوی،1389: 2)
در حال حاضر زنان در جامعه در کنار نقش مادر بودن، فعالیت های چشم گیری دارند و در حوزه های مختلف دانشگاهی و مشاغل گوناگون حضور دارند که لازمه ی حضور بی دغدغه، تامین امنیت آنهاست. برقراری امنیت برای زنان یعنی امنیت برای خانواده که خود امنیت جامعه را به دنبال خواهد داشت چرا که آرامش در محیط خانه و خانواده،آرامش روانی را در سطح جامعه تحقق می بخشد. به نظر می رسد لازمه حضور زنان در اجتماع تأمین امنیت در سطح شهر برای تردد آنان است. بدلیل اینکه زنان از وسایل نقلیه عمومی بیشتری در مقایسه با مردان استفاده می کنند، بنابراین باید با اطمینان خاطر بتوانند رفت و آمد کنند.
 در کشور ایران به این مسأله اهمیت فراوانی داده شده است و در مترو و اتوبوس های داخل شهر به تفکیک جایگاه زنان و مردان پرداخته شده است و همچنین تاکسی هایی نیز ویژه بانوان قرار داده شده است. در کشورهای غربی این مسأله نادیده گرفته شده است و به نام آزادی هیچگونه محدودیتی از لحاظ تفکیک جنسیتی در وسایل حمل و نقل عمومی در نظر گرفته نشده است و زنان در رفت و آمد خود امنیتی را احساس نمی کنند. به نظر می رسد کشور آلمان با الگو گرفتن از ایران اخیراً به این قضیه پرداخته و برای حفظ امنیت زنان و جلوگیری از آزار و اذیت آنان در اتوبوس ها و متروها به تفکیک جنسیتی پرداخته است. در این نوشته سعی بر آن است به مسأله جایگاه ویژه بانوان در وسایل حمل و نقل عمومی در آلمان و تأثیرپذیری این کشور از برنامه تفکیک جنسیتی در ایران و ارتباط آن با امنیت زنان پرداخته شود.
تعریف امنیت
مفهوم امنیت مانند سایر مفاهیم اساسی و رایج در علوم انسانی نظیر صلح، عدالت و آزادی در معرض تفسیرها و تعبیرهای گوناگونی قرار دارد. تعاریف لغوی امنیت در فرهنگ های لغت عبارتند از: در امان بودن، آرامش و آسودگی، حفاظت در مقابل خطر، احساس آزادی از ترس، احساس ایمنی و رهایی از تهدید. ریشه امنیت در لغت از استیمان و ایمان و ایمنی و به مفهوم آرامش در برابر ترس، رعب و نگرانی است. امنیت یعنی در معرض خطر نبودن یا از خطر محافظت شدن، احساس امنیت همچنین عبارت از آزادی از اضطراب و بیمناکی و داشتن اعتماد و اطمینان موجه و مستمر( میرعرب، 1379: 133)
ریشه لاتین امنیت واژه Secures می باشد که به معنای نداشتن دلهره، دغدغه و اضطراب است. امنیت شامل ابعاد فیزیکی و روحی است.
احساس امنیت یک فرایند روانی-اجتماعی است که صرفا بر افراد تحمیل نمی شود بلکه اکثر افراد جامعه بر اساس نیازها، علایق و خواسته ها و توانمندی های شخصیتی و روانی خود در ایجاد یا از بین بردن آن سهم دارند و بر اساس تمایز میان مرز احساس و واقعیت میتوان احساس امنیت را از امنیت واقعی تفکیک کرد )شارع پور و همکاران، 1391: 92)
امروزه زنان بسياري سرپرست خانوار هستند و اين تعداد روز به روز در حال افزايش است. جدا از اين موضوع، زنان بيشتري تمايل خود به استقلال مالي و فکري را در جامعه ابراز مي کنند. توزيع ناعادلانه و جنسيتي ثروت يکي از دلايلي است که استفاده زنان از وسايل حمل و نقل عمومي را بيشتر مي کند. در اين ميان، اختصاص فضاي تفکيک شده جنسيتي به زنان، به خودي خود از نگاه زنان شهرنشين، امري مثبت است. به نظر مي رسد، افزايش سهم زنان از فضاهاي فيزيکي و اجتماعي عمومي، به افزايش امنيت آنان و متعاقبا مشارکت نيمي از جمعيت شهرنشينان در اقتصاد، اجتماع و فرهنگ منجر شود.
همانطور که لینچ معتقد است فضا هم فرصت مناسب برای حضور و هم عدم حضور را فراهم می آورد، بنابراین محیط باید مطلوب و از نظر کالبدی محیطی امن باشد تا افراد فرصت حضور در آن را داشته باشند)لینچ، 1383: 90).
کاسکلا هم  معتقد است که احساس ترس و ناامنی به طرز چشمگیری تحت تأثیر تجارب و خاطرات فرد از فضاهای شهری است و عموماً این تأثیرپذیری بر حضور افراد به ویژه زنان در عرصة عمومی تأثیر دارد.(کاسکلا،1997: 304)
امنیت در اسلام
در اسلام بر امنیت تأکید زیادی شده است. به طوری که در 6 هزار و 236 آیة قرآن کریم 853 مورد پیرامون امنیت و ایمنی است. در دین اسلام اصول ، قواعد و آموز ههای فراوانی برای ابعاد مادی و معنوی زندگی موجود است و اصل امنیت به عنوان یکی از محوری ترین مبانی زندگی فردی و اجتماعی مورد توجّه قرار گرفته است. توجّه به امنیت در دین اسلام شامل ابعاد فردی و اجتماعی و نظام کلان جامعه یا همان امنیت ملی است. در مجموع از این منظر در قرآن کریم در دو سطح امنیت نسبی )سرزمین، شهر، جامعه( و امنیت ذهنی )احساس امنیت ناشی از ایمان به خدا و باورهای دینی( مطرح است )کریمانی،1389: 91)
همچنین به مصادیق و تجلی گاه مکانی امنیت، در قالب مراکز جمعیتّی و سکونتی چون شهر و قریه امن نیز اشاره شده است و واژه هایی چون بلد و بلده و دار در کنار صفاتی مانند امن، امین، امنه برای توصیف سکونت گا ههای آن آمده است. چنا نچه خداوند در سورة نحل آیة 112 شهری را مثال میزند که امن و آرام بود و روزیش از هر سو فراوان می رسید )عاملی، 1388: 18) و یا در آیة 3 سورة تین اشارة صریحی به شهر امن و امنیت پایدار دارد.
امنیت زنان در وسایل حمل و نقل عمومی در ایران
امنیت شهرهای بزرگ به خصوص پایتخت ها و ضرورت حفظ آن یکی از مهم ترین مسائل هر دولت است. ارزیابی صحیح کارکرد، ساختار و آرایش فضایی خدمات انتظامی و امنیتی در شهرها به ویژه شهرهای بزرگ  و ارائه الگوی مناسب می تواند عملکردهای عناصر شهری را روان و پویا نماید و موجب آسایش و احساس امنیت شهروندان گردد.
کشور ایران نیز کشوری اسلامی است و در صدد پیاده کردن قوانین اسلام و ایجاد فضای شهری اسلامی برای شهروندان است. یکی از ابعاد این شهر، ایجاد امنیت برای افراد است. امنیت دارای ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، ... است که دولت در قبال شهروندان مسئولیت عملیاتی کردن آنها را بر عهده دارد. فضای عمومی شهر باید به گونه ای باشد که امنیت بصری را برای شهروندان ایجاد کند. ایجاد پارک ها و فضاهای تفریحی مختص بانوان، ورزش گاه های ویژه زنان، تفکیک در وسایل حمل و نقل عمومی،.. از موارد ایجاد امنیت هستند. یکی از مهم ترین این جلوه ها تفکیک در حمل و نقل عمومی است که در کشور ایران بعد از انقلاب پایه گذاری شده و امنیت زنان را بهبود بخشیده است.
با تغییر در شیوه های زندگی، سنت ها و فرهنگ ها، پیشرفت تکنولوژی زنان دیگر تمایل بر سکنی گزینی در منازل و وظایف خانه داری خود کمتر داشته و تردد در جامعه را برای رفع نیازهای روحی، روانی، امرار معاش و تفریح در مکان های مورد علاقه انتخاب می کنند. حضور زنان در اجتماع به دلایل مختلفی در حال افزایش است و ازطرفی هم این زنان در رفت و آمد خود نسبت به مردان بیشتر از وسایل حمل و نقل عمومی استفاده می کنند. به همین دلیل باید امنیت آنان به نوعی تضمین شده و با طیب خاطر به تردد بپردازند. بنابراین دولت ایران اقدام به تفکیک جنسیتی در اتوبوس های داخل شهری و قطارهای مترو نمود. همچنین در سطح شهر تاکسی های ویژه بانوان نیز وجود دارد که به جابجایی زنان می پردازند.
این امر باعث افزایش امنین روانی و فیزیکی بانوان شده است و به نوعی سلامت روح آنان را تضمین می کند.
جایگاه زنان در وسایل حمل و نقل عمومی در آلمان
در شب کریسمس 2016 در برخی از شهرهای آلمان خوشگذرانی های شبانه برخی از مصرف کنندگان نوشیدنی های الکلی با آزار جنسی گسترده زنان همراه بود. افرادی که برای جشن سال نو میلادی در روز و شب کریسمس در گوشه کنار شهر بودند از تجاوزات این افراد در امان نماندند. عده ای از ساکنان شهر کلنِ آلمان در اعتراض به آزار جنسی زنان در این شهر راهپیمایی کردند.
اندکی بعد از این اتفاق اعضای شورای شهر رگنسبورک آلمان تصمیم گرفتند قسمت جداگانه‌ای در اتوبوس را به آنها اختصاص دهند؛ موضوعی که بعد از درخواست یکی از مسئولان شهرداری مطرح و به رای گذاشته شد. طبق برنامه‌های مصوب شده، قرار شد در اتوبوس‌ها علامت‌های مخصوصی گذاشته شود تا خانم‌ها به‌راحتی بتوانند در محل‌های مشخص شده، بنشینند. شورای برنامه‌ریزی شهری در خصوص این طرح، ساعت‌ها به بحث و تبادل نظر پرداخته و معتقدند در این مورد هیچ مشکلی پیش نخواهد آمد.
حتی سخنگوی سازمان زنان آلمان می‌گوید: فضاهایی که تنها خانم‌ها در آن هستند، مانند تاکسی، اتوبوس و ... باعث می‌شود آنها احساس امنیت بهتر و بیشتری در محیط داشته باشند زیرا بیشترین آزار در مورد زنان در چنین محل‌هایی صورت گرفته است. پروژه حمایت از بانوان در شهر هایدلبرگ نیز ارائه شده است. حتی در فیسبوک صفحه‌ای باز شده که قسمت‌هایی از آن صورتی رنگ است. این بخش‌ها مخصوص زنان است و زیر این صفحات جمله «امنیت مهم است نه رنگ‌ها» دیده می‌شود.
شاید این حرکت یادآور رنگ مشکی است که سال‌های پیش در آمریکا برای جدا کردن سیاه‌پوستان از سفید پوستان در اتوبوس‌ها به کار می‌رفت اما در این طرح اصلا مباحث تبعیض نژادی و جنسیتی مدنظر نیست بلکه برای راحتی و احساس امنیت بانوان در اتوبوس‌ها و ترن‌های درون و برون شهری مصوب شده است.( http://www.mehrnews.com/news/)
بسیاری از رسانه های جمعی سعی بر این داشتند اینطور وانمود کنند که قضیه شب کریسمس باعث این تصمیم شده است اما واقعیت این است که این مسأله ریشه دارتر از شب کریسمس است و مشکلات و نامنی های زیادی که برای زنان در این کشور به وجود آمده است علت این تصمیم گیری شده است.
با توجه به اینکه کشورهای غربی همیشه به دنبال انتقاد از محدودیت زنان در ایران بودند به نظر می رسد که به این نتیجه رسیده اند راهی که برای حفظ امینت زنان و جلوگیری از آزار و اذیت آنان پیش رو دارند و باید عملی کنند احترام به حقوق و جایگاه آنان است. بر این اساس طرح تفکیک جنسیتی در حمل و نفل عمومی در کشور آلمان با الگوگیری از کشور ایران و در راستای افزایش امنیت زنان است.
یکی دیگر از کشورهای غربی که در آن زمزمه تفکیک جنستی در وسایل حمل و نقل عمومی به گوش می رسد، کشور انگلستان است. آنی مارگوران که مشاور سیاسی شهر لندن بود، به شهردار لندن توصیه کرد که شهر امنی برای زنان ایجاد کند و مثلاً برای حمل و نقل عمومی ایمن سازمان های ویژه ای را در نظر بگیرد که تحت کنترل پلیس باشند. مثلاً تاکسی تلفنی هایی که در شب، سفرهای امن تری را برای آنان فراهم کند.(شهبانی و دیگران، 1393: 6)
بر این اساس یکی از برنامه های جدید دولت انگلستان در زمینه شهرسازی اجرای طرح شهرهای امن تر است که از سال 1988 در دستور کار قرار گرفته است. هدف اصلی این طرح کاهش جرایم، ناامنی و خشونت در شهرها است. زنان بیشتر از مردان متکی به وسایل حمل و نقل عمومی و حرکت پیاده هستند. اما حمل و نقل عمومی با دو خطر اصلی روبروست. نخستین مشکل ناشی از انتظار کشیدن مسافران در ایستگا های دور یا خلوت اتوبوس و مترو است که زمینه را برای دزدی و خشونت فراهم می سازد. دوم کمبود کارکنان و نگهبانان در ایستگاه های دور و خلوت باعث ناامنی و هراس بیشتر زنان می شود. بنابراین برخی از اقداماتی که دولت انگلستان انجام داده است عبارتست از افزایش کارکنان در ایستگاه ها، حضور راهنماها در اتوبوس های شب و برقراری مسیرهای مینی بوس تا نزدیک خانه های مسافران. این گونه اقدامات ایمنی زنان را افزایش می دهد.( همان: 9)
در راستای افزایش امنیت زنان، همچنین کوربین نماینده حزب کارگر در مجلس انگلستان، در زمان تبلیغات انتخاباتی خود وعده این تفکیک جنسیتی را داده بود. وی معتقد است : غیرقابل‌قبول است که بسیاری از زنان و دختران، مجبور هستند زندگی روزانه خود را تغییر دهند تا از آزار و اذیت در خیابان و وسایل حمل و نقل عمومی و سایر مکان‌های عمومی، از پارک گرفته تا سوپر مارکت، در امان باشند... گاهی مجبور می‌شوند، مسیرهای خود را طولانی‌تر کنند، قانون منع رفت و آمد برای خودشان بگذارند و یا از وسایل خاص حمل‌ونقل استفاده نکنند. طبق گزارش یک مؤسسه خیریه انگلیسی به نام “راهنمای دختران انگلیس”،تبعیض جنسیتی و آزار جنسی به بخشی از زندگی روزمره دختران انگلیسی تبدیل شده است، تا جایی که حتی دختران ۷ ساله نیز از متلک‌های جنسی پسران، در امان نیستند. بر اساس آمارهای اعلامی از سوی این مؤسسه، حدود ۶۰ درصد از دختران ۱۳ تا ۲۱ ساله انگلیسی، حداقل یک بار آزار جنسی را در مدرسه یا دانشگاه، تجربه کرده‌اند.( http://www.empireoflies.ir)
نتیجه گیری
امنیّت دارای ابعاد عینی و ذهنی است. ابعاد عینی بر اساس آمار وقوع جرم و جنایت قابل توصیف است، اما ابعاد ذهنی که از آن با عنوان احساس امنیّت یاد می شود، تأثیرپذیری زیادی از عوامل روان شناختی دارد. افزایش امنیّت و آسایش روحی – روانی باعث ایجاد حس تعلّق خاطر در بین شهروندان می شود. یکی از عناصر این امنیت، تفکیک جنسیتی در قطارهای داخل شهری، اتوبوس ها و تاکسی ها است که بر اساس آن نوعی رضایت و آسایش بین شهروندان خانم ایجاد می شود. این طرح که در کشور ایران رعایت می شود باعث متأثر نمودن برخی از کشورهای غربی از جمله آلمان شده است. بنابراین هر چه ابعاد بصری و عینی امنیت در سطح جامعه و فضای شهری بیشتر باشد، امکان وقوع جرایم نیز به همان نسبت قابل کنترل است و زنان در اجتماع با آسودگی خاطر بیشتری به رفت و آمد می پردازند.
منابع
1-خبرگزاری مهر، "جایگاه ویژه زنان در حمل و نقل عمومی در آلمان"، 2 اسفند 1394، قابل دسترسی در سایت:
http://www.mehrnews.com/news
2-....................."زنانه - مردانه شدن متروی انگلیس، برای جلوگیری از مزاحمت جنسی زنان" ، 05/06/94، دسترسی در سایت:
http://www.empireoflies.ir
3- شارع پور محمود، تقوی سیده زینب، سلیمانی بشلی محمدرضا،(1391 )"بررسی جامعه شناختی احساس امنیّت زنان در شهر آمل" ، فصلنامه زن و مطالعات خانواده، پاییز 1391 ، دوره 5، شماره17.
4-شهبانی،محمد. ملکی نیا، مهران و سعیده احتشام. (1393) "بررسی شاخص های امنیت کالبدی به منظور حضورپذیری زنان در فضای شهری"، ششمین کنفرانس ملی برنامه ریزی و مدیریت شهری با تأکید بر مؤلفه های شهر اسلامی.
5-عاملی، سیدجعفر.1388، شهر اسلامی، سازمان فرهنگی و هنری شهرداری مشهد، مشهد.
6-کریمانی، علی اعظم .1389 "رویکرد ایجابی به امنیت اجتماعی و نقش ناجا در تامین آن" ، پژوهشنامه نظم و امنیت انتظامی، شماره 11 .
7- لینچ، کوین . ( 1381 ) سیمای شهر ، ترجمه منوچهر مزینی، نشر دانشگاه تهران، چاپ ششم، تهران.
8-میرعرب، مهرداد. (1379) "نیم نگاهی به مفهوم امنیت"، مجله علوم سیاسی، سال سوم، شماره نهم.
9-ورشوی، سمیه، 1385 ،" امنیت زنان در فضای شهری"، دومین کنفرانس برنامه ریزی و مدیریت شهری، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد.
-10Koskela, H., & Pain, R. (2000). Revisiting Fear and Place: Women's Fear of Attack and the Built Environment. Geoforum, 31(2), 269-280.


ارسال نظر


کد امنیتی
بارگزاری مجدد

شماره 39 - فروردین ماه 1395

فراخوان پذیرش مقاله

 
فصلنامه مطالعاتی صیانت از حقوق زنان با رویکرد حقوق و کرامت اسلامی بشر، دارای مجوز رسمی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به شماره 16051 می باشد. پایگاه های نمایه کننده مجله: نورمگز، مگیران، پرتال جامع علوم انسانی، کتابخانه اسناد ملی، سیویلیکا و ...
 
محورهای كلي مقالات با دو گرایش حقوق زنان و حقوق بشر در اين فصلنامه به اين صورت خواهد بود:
حقوق بشر
حقوق زنان
 حقوق بین الملل
حقوق خصوصی
 حقوق عمومی
حقوق کیفری
 
و سایر موضوعات حقوقی که مرتبط با اهداف و کارکردهای فصلنامه و با گرایش حقوق زنان و حقوق بشر باشد.
پژوهشگران گرامی می توانند مقالات مرتبط خود را از طریق سامانه اینترنتی به آدرس زیر ارسال نمایند.
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
شماره‌های تماس:  02188800817   02188900837