آرشيو

تفاوت آری، تبعیض نه‌!!

امتیاز کاربران
ضعیفعالی 

 

چکیده

در طول تاریخ‌، "‌تبعیض‌نژادی" یکی از باسابقه‌ترین و در عین حال ضدبشری‌ترین تهدید علیه ارزش‌های بنیادین انسانی محسوب می‌شود که منجر به محروم ساختن گروهی از انسان‌ها‌ از یک حق یا امتیاز به دلیل معیارهایی چون جنسیت، تعلق قومی، رنگ پوست و ... می‌شود. در واقع، گسترده تاریخ بشریت آکنده از رفتارهای مبتنی بر تبعیض نژادی بوده است که از یونان باستان تا تاریخ معاصر آمریکا ادامه داشته است. با توجه به این‌كه مبارزات گسترده‌ای در سطح جهانی علیه تبعیض‌نژادی صورت گرفته است، اما هنوز هم در برخی از جوامع گروه‌های مسلطی با تحقیر سایر گروه‌ها از جمله اقلیت‌ها ارزش‌های برابری انسان‌ها‌ بر پایه احترام بر حقوق بشر را نادیده می‌گیرند که این امر به عنوان تهدیدی برای جامعه و بالطبع برای شخصی که مورد تبعیض قرار گرفته تلقی می‌شود. پژوهش پیش رو سعی دارد با نگاهی واقعبینانه مبارزات علیه تبعیض‌نژادی را در گفتمان غرب و اسلام و نگاهی ویژه بر جمهوری اسلامی ایران مورد واکاری قرار دهد.

کلید‌واژه

تبعیض، تبعیض‌نژادی، گفتمان برابری، اسلام، جمهوری اسلامی ایران.

مقدمه 

هرچند تبعیض و بی‌عدالتی در مورد انسان و در میان ملت‌ها سابقه طولانی دارد، اما تبعیض‌نژادی و برتر دانستن یک نژاد بر نژادهای دیگر ساخته و پرداخته استعمار غرب است. ثروتاندوزی که از مشخصه‌های دوران رنسانس در اروپا می‌باشد در این زمینه نقش مهم دارد. کشف‌های جغرافیایی و تجارت برده که در قرن هجدهم به اوج خود رسید و بنا بر روایتی تعداد آن بین سی تا پنجاه میلیون نفر بود، اروپا را ثروتمند ساخت. یکی از نویسندگان آفریقایی می‌نویسد: طی قرن‌ها، حادثه مهم تاریخ ما برده فروشی است و نژادپرستی نتیجه مستقیم و اندوه بار آن می‌باشد.(گلبرگ، 1380: 65) مبارزه با نژادگرایی و تبعیض‌نژادی یکی از ارکان نظام بین‌المللی حقوق بشر است که کنوانسیون 1965 رفع هرگونه تبعیض‌نژادی، سند محوری آن به شمار می‌رود. اگرچه مبارزه با زشت‌ترین جلوه تبعیض‌نژادی، یعنی برده‌داری از مدت‌ها پیش با پدیدار شدن هنجارهای بین‌المللی ضد نژادگرایی و به ویژه تصویب کنوانسیون منع و مجازات تجارت برده و برده‌داری به جریان افتاده بود، اما آغاز تلاش گسترده به منظور قانون‌سازی بین‌المللی و الزامآور ساختن هنجارهای ضد نژادگرایی، منع و رفع تبعیض‌نژادی به پس از جنگ دوم جهانی و تأسیس نظام سازمان ملل متحد برمی‌گردد. منشور ملل متحد به عنوان سند تأسیس نظام سازمان ملل متحد که بر پایه اصل کرامت و تساوی ذاتی تمامی نوع بشر استوار شده در ماده (3) خود، موسوم به بند حقوق بشری نفی تبعیض‌نژادی را به عنوان اصل بنیادین حقوق بشری ذکر نمود. به رغم دهه‌های متمادی تلاش جامعه بین‌المللی، هنوز مظاهر تبعیض‌ن‍ژادی در برخی نقاط جهان و به نحو قابل تأملی در ایالات متحده آمریکا پایدار مانده و مظاهر جدیدی از آن بروز نموده است. اگرچه در نگاه نخست به نظر می‌رسد این پدیده از کشوری که یک آفریقایی‌تبار کرسی ریاست جمهوری آن ‌را به دست آورده کاملاً رخت بربسته، اما اسناد نهادهای حقوق بشری حکایت از وضعیتی متفاوت دارند. رخدادهای جنجال‌آفرین گاه و بیگاه نیز هر ازگاهی افکار عمومی جهان را به مظاهر نژادگرایی و تبعیض‌نژادی در کشورهای اروپایی و آمریکا جلب می‌نماید. تداوم این پدیده در کشوری که می‌خواهد رکن اساسی نظام بین‌المللی شناخته شود و ادعا دارد که نقش محوری را در جهان‌شمول ساختن حقوق بشر و نهادهای آن ایفا نموده، جای تأمل دارد.(شیرازی، 1392) بنابراین با عنایت به این واقعیت که تبعیض‌نژادی هنوز هم در بسیاری از جوامع توسط دولت‌ها و یا گروه‌های خاص اعمال می‌شود، این پژوهش با رویکرد توصیفی – تحلیلی سعی دارد به این سوال پاسخ دهد با توجه به جایگاه مبارزه تبعیض‌نژادی در اصول بنیادین حقوق بشر، این امر چه جایگاهی در موضع‌گیری جمهوری اسلامی ایران داشته است؟

 

روش پژوهش

روش مورد استفاده در این پژوهش در زمره روش پژوهش کیفی قرار می‌گیرد. روشی که بر اساس آن محقق با استفاده از اطلاعات دست اول درباره‌ی موضوع به جمع‌آوری داده‌های خام می‌پردازد و در مرحله بعد از اطلاعات جمع‌آوری شده، توصیف‌های تحلیلی، ادراکی و طبقه‌بندی ‌شده، حاصل می‌شود. بر این اساس رویکرد این پژوهش توصیفی – تحلیلی بر اساس چارچوب نظری گفتمان برابری یا تبعیض‌زدایی می‌باشد.

مفهوم‌شناسی

تبعیض: 

در فرهنگ معین به معنی 1. تقسیم و جدا کردن بعضی را از بعضی 2. بعضی را بر بعضی برتری دادن، نژادی برتر شمردن نژادی نسبت به نژاد دیگر، اما از نظر اصطلاحي عبارت است از رفتار نابرابر مردم بر اساس عضويت گروهي. اگر چه امكان دارد كه تبعيض در جهت مثبت نسبت به يك گروه خاص باشد، ولي معمولاً نشان‌دهنده‌ي اعمال منفي است. به طور خاص، تبعيض دربرگيرنده‌ي ممانعت از دادن فرصت‌هايي به يك گروه است كه به اعضاي مشابه گروه ديگر با شرايط يكسان، داده مي‌شود. (معین، 1381)

تبعیض‌نژادی:

"تبعيض نژادي" به ايدئولوژي، ساختار فكري و يا به كرداري گفته مي‌شود كه بر پايه تصوري استوار است كه بر آن است «نژادها» و فرهنگ‌هاي متفاوتي وجود دارند كه به دليل ويژگي‌هاي مادرزادي و ارثي از هم متمايز مي‌باشند. بر طبق اين درك، اين تمايزاتِ «نژادي» هم‌چنين تفاوت در ژن‌ها، خصائل و هم‌چنين تفاوت‌هاي فيزيكي را نيز دربرمي‌گيرد. اين در حالي است كه علم دهه‌هاست ثابت كرده است كه هيچ معيار با اهميتي وجود ندارد كه بتوان بر طبق آن انسان‌ها‌ را به «نژادهاي» متفاوتي تقسيم و دسته‌بندي نمود. ايدئولوژي‌هاي نژادگرايانه در زمان‌هاي اخير به طور فزاينده‌اي درصدد برآمدند، تفاوت‌هاي فرهنگي را به عنوان تمايزات بيولوژيك معرفي و مورد تأكيد قرار دهند. در كل مي‌توان گفت كه اين تفاوت‌ها به عنوان دليلي براي به اصطلاح ضرورت ايجاد مرزهاي غيرقابل عبور بين گروه‌هاي انساني و «نياز طبيعي» آن‌ها‌ براي جدايي مطرح و برجسته مي‌گردند. پيش‌زمينه ايدئولوژي "تبعیض نژاد" مي‌باشد و مقصود از آن روندي است كه در طي آن خود انسان‌ها‌ شروع خواهند كرد، خود را اعضاي «نژادهاي» متفاوتي بدانند. (Brown,2010 ,8)

 

چارچوب نظری

گفتمان برابری یا تبعیض‌زدایی در تاریخ

علاوه بر آن‌که تاریخ، برهه‌های تاریک و ظلمانی تبعیض را در حافظه دارد، اما اقدامات مهم، مثبت و موثری نیز در جهت رفع تبعیضات، در سطح بین‌الملل، در برگ‌های دیگر آن ثبت گردیده است. که هرکدام با عناوین و در قالب‌های متفاوت به منصه ظهور رسیده است. رفع تبعیض‌نژادی، تبعیض جنسیتی، تبعیض در امر آموزش، تبعیض در امر استخدام و اشتغال تبعیض دینی و عقیدتی و غیره، از جمله اقداماتی است که برای رفع تبعیض به تصویب رسیده است. که از همه مهم‌تر، مقاوله‌نامه بین‌المللی الغاء کلیه اشکال تبعیض‌نژادی (آپارتاید) مصوب 21 دسامبر 1965 مجمع عمومی سازمان‌ملل متحد می‌باشد‌ که در مقدمه وی چنین آمده است: «نظر به این‌كه اعلامیه جهانی حقوق بشر اعلام می‌دارد که کلیه افراد انسانی به طور آزاد و یکسان از لحاظ حیثیت و حقوق متولد می‌شوند و باید بتوانند از کلیه حقوق و آزادی‌های مندرج در آن اعلامیه، بدون تمایز به خصوص از حیث نژاد، رنگ یا ملیت برخوردار شوند. «نظر به این‌كه کلیه افراد بشر در پیشگاه قانون برابر بوده و حق دارند علیه هر نوع تبعیض و هر نوع تحریک به تبعیض، از حمایت یکسان قانون برخوردار شوند» با اطمینان به این‌كه فرضیه سیادت و تفوق مبتنی بر اختلاف بین نژادها عملاً مردود و اخلاقاً محکوم و از نظر اجتماعی غیر عادلانه و خطرناک بوده و تبعیض‌نژادی نه از لحاظ نظری و نه از لحاظ عملی قابل توجیه نمی‌باشد، با تأیید مجدد به این‌كه تبعیض بین افراد به جهات مبتنی بر نژاد و رنگ و یا ریشه قومی سدی در برابر وجود روابط دوستانه مسالمت‌آمیز در میان ملل بوده و امکان دارد صلح و امنیت بین‌المللی و هم چنین همزیستی هماهنگ اشخاص را در داخل یک دولت مختل سازد... به شرح زیر موافقت نمودند.» به موجب ماده 1 مقاوله‌نامه مزبور اصطلاح تبعیض‌نژادی (آپارتاید) اطلاق می‌شود به هر نوع تمایز و ممنوعیت یا محدودیت و یا رجحانی که بر اساس نژاد و رنگ یا نسب و یا منشأ ملی و یا قومی مبتنی بوده و هدف یا اثر آن از بین بردن و یا در معرض تهدید و مخاطره قرار دادن شناسایی یا تمتع و استیفا در شرایط متساوی از حقوق بشر و آزادی‌های اساسی در زمینه سیاسی و اجتماعی و فرهنگی و یا در هر زمینه دیگری از زندگی عمومی باشد. دولت‌های امضا‌کنند متعهد شده‌اند که تبعیضات نژادی را به هرشکل و صورتی که باشد ممنوع و ریشه کن سازند و حق هر فرد را به مساوات در برابر قانون و به ویژه تمتع از حقوق جامعه بدون تمایز از لحاظ نژاد، رنگ، ملیت، قومیت تضمین کنند.

الف. گفتمان برابری در تفکر غربی

بعد از آن‌که دنیای غرب، یک دوره از تفکرات تبعیض‌آمیز قومی، نژادی، مذهبی و .... را تجربه کرده بودند، دانشمندان که پس از آن درخشیدند، از تساوی انسان‌ها ‌سخن گفتند‌ که همین اندیشه‌ها در تدوین اعلامیه جهانی حقوق بشر نقش فعال و سازنده بازی کردند. ولتر از آن جمله است که می‌گوید: «آن‌ها  که می‌گویند مردم با هم برابرند، اگر مقصودشان این است که در حق و آزادی و تصرف اموال و در حمایت قوانین با هم برابرند بالاترین حقیقیت را گفته‌اند»، ولی «برابری، هم طبیعی‌ترین و هم خیالی‌ترین چیزهای عالم است، طبیعی‌ترین چیزها است اگر محدود به برابری در حقوق باشد و غیرطبیعی‌ترین و خیالی‌ترین چیزهاست اگر مقصود از آن برابری در اموال و قدرت باشد.» وی در جواب نامه ژان ژاک روسو که «گفتار درباره اصل عدم مساوات» بود‌ که در آن بر ضد تمدن و علوم و ادبیات سخن گفته و برگشت به وضع حیوانات و قبایل وحشی را توصیه کرده بود، ولتر چنین جواب داد: «آقای من، کتاب شما را که برضد نوع بشر نوشته بودید دریافت کردم. از این متشکرم. هیچ کس مثل شما این همه هوش و نکته‌سنجی برای چارپا ساختن انسان به کار نبرده است. با خواندن کتاب شما شخص دوست دارد چهارپا راه برود، ولی چون من شصت سال است که عادت به دوپاه رفتن کرده‌ام، متأسفانه برای من چهارپا رفتن امکان ندارد.»

گفتمان برابری در اعلامیه جهانی حقوق بشر: اعلامیه جهانی حقوق بشر، در ترویج و گسترش گفتمان برابری، نقش بی‌بدیلی را بازی کرد، از هنگامه تحقق و تدوین، علی‌رغم مخالفت‌ها، توانست طرح نو در تفکرات جاهلی دراندازد. و در مرور زمان در برابر تمامی این تبعیضات و دسته‌های فکری و نژادی قد علم کرد و از تساوی انسان‌ها‌، بدون در نظرگرفتن امتیازات زبانی، نژادی، فکری و فرهنگی سخن بگوید. در برخی مواد صریحاً از تساوی انسان، در تمامی عرصه‌ها یاد کرده و در برخی مواد نیز، با واژه‌های هرکس، هر فرد و.... تلویحاً بدان اشاره دارد. مثلاً ماده 7 اعلامیه: «همه در برابر قانون مساوی هستند و حق دارند بی‌هیچ تبعیضی از حمایت یکسان قانون برخوردار شوند. همه حق دارند در مقابل هر تبعیضی که ناقض اعلامیه‌ی حاضر باشد‌ و بر ضد هر تحریکی که برای چنین تبعیضی به عمل آید، از حمایت یکسان قانون بهره‌مند شوند.» در ماده 2 اعلامیه آمده است: «هر‌کس می‌تواند بی‌ هیچگونه تمایزی، به ‌ویژه از حیث نژاد، رنگ، جنس، زبان، دین، عقیده‌ی سیاسی یا هر عقیده‌ی دیگر‌ و هم‌چنین منشاء ملی یا اجتماعی، ثروت، ولادت یا هر وضعیت دیگر، از تمام حقوق و همه‌ی آزادی‌های ذکر شده در این اعلامیه برخوردار شود. به‌ علاوه نباید هیچ تبعیضی روا داشته شود که مبتنی بر وضع سیاسی، قضایی یا بین‌المللی کشور یا سرزمینی باشد که شخص به آن تعلق دارد، خواه این کشور یا سرزمین مستقل، تحت قیمومیت یا غیرخود مختار باشد، یا حاکمیت آن به شکلی محدود شده باشد.» ماده 10 اعلامیه: «‌هر شخص با مساوات کامل حق دارد که دعوایش در دادگاهی مستقل و بی‌طرف، منصفانه و علنی رسیدگی شود و چنین دادگاهی درباره‌ي حقوق و ديونِ وی، یا هر اتهام جزایی که به او زده شده باشد، تصمیم بگیرد.» ماده 16: «هر مرد و زني كه به سنِ قانوني رسيده باشند حق دارند بی هیچ محدودیتی از حیث نژاد، ملیت، یا دین با همدیگر زناشویی کنند و تشکیل خانواده بدهند. در تمام مدت زناشویی و هنگام انحلال آن، زن و شوهر در امور مربوط به ازدواج، حقوق برابر دارند. ازدواج حتماً باید با رضایت کامل و آزادانه‌ی زن و مرد صورت گیرد. خانواده رکن طبیعی و اساسی جامعه است و باید از حمایت جامعه و دولت برخوردار شود.» بند2 ماده دوم و ماده سوم میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، هم‌چنین بند 1 ماده دوم و ماده سوم میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی، شبیه همان مضمون را تکرار کرده است. بند 1 ماده دوم میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی چنین است: «دولت‌های طرف این میثاق متعهد می‌شوند که حقوق شناخته شده در این میثاق را درباره کلیه افراد مقیم در قلمرو و تابع حاکمیت‌شان بدون هیچگونه تمایزی از قبیل نژاد، رنگ، جنس، زبان، مذهب، عقیده سیاسی یا هر عقیده دیگر، اصل و منشأ ملی یا اجتماعی، ثروت، نسب یا سایر وضعیت‌ها، محترم شمرده و تضمین بکنند.»

ب. گفتمان برابری در اسلام

دین مقدس اسلام، پیام جهانی و نجات بخش خویش را با ندای چون «یا ایهاالناس» «یا بنی آدم» که شامل همه انسان، بدون تعلقات جغرافیایی، نژادی، اقتصادی، فرهنگی‌ و ... می‌شود، آغازکرد. «أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ رَبَّكُمْ وَاحِدٌ- وَ إِنَّ أَبَاكُمْ وَاحِدٌ كُلُّكُمْ لِآدَمَ وَ آدَمُ مِنْ تُرَابٍ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ- وَ لَيْسَ لِعَرَبِيٍّ عَلَى عَجَمِيٍّ فَضْلٌ إِلَّا بِالتَّقْوَى‏» و این اختلاف‌ها را نه تنهای وسیله برای تفاخر و برتری‌جویی نمی‌داند، بلکه آن‌ها‌ را نشانه‌ی شناسایی خداوند بیان کرد «وَ مِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَ أَلْوانِكُمْ إِنَّ في‏ ذلِكَ لَآياتٍ لِلْعالِمينَ» و تمامی انسان‌ها‌ را، علی‌رغم اختلافات فوق، امت واحد می‌پنداشت: «كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرينَ وَ مُنْذِرينَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فيمَا اخْتَلَفُوا فيه‏» در جای دیگر دارد: «وَ ما كانَ النَّاسُ إِلاَّ أُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَ لَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فيما فيهِ يَخْتَلِفُونَ» دین مقدس اسلام برای تمامی انسان‌ها  حکم واحد، فعل و عمل واحد «وَ ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَديدُ الْعِقابِ» و پاداش و جزای واحد و همین‌طور عقاب واحد به ارمغان آورد «مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَ مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ» یکی از علل دشمنی یهود با پیامبر اکرم(ص) نیز نگاه بدون تبعیض اسلام و پیامبر نسبت به اقوام و ملیت‌ها بود.

برابری زن و مرد در اسلام: به خاطر یک سری احکام که متعلق به زن یا مرد تنها دارد، مورد سم‌پاشی‌های زیادی از سوی دشمنان دین قرار گرفته است. حقیقت این است که اسلام با توجه به شناخت که نسبت به طبیعت، استعداد، توانمندی‌های متفاوت زن و مرد دارد، در برخی موارد احکام متفاوت را صادر کرده است‌ و این به معنای تبعیض بین زن و مرد نیست‌ که با مراجعه به منابع و متون دین مقدس اسلام و با اندک تأمل به آن‌ها‌، تساوی زن و مرد و همین‌طور بقیه انسان‌ها‌ با همدیگر به اثبات می‌رسد.

1. در خلقت: هرگاه خداوند از خلقت زن و مرد سخن می‌گوید، زن و مرد را برابر می‌بیند که هر دو از یک جان و از یک ماده آفریده شده است و هیچ‌یک بخشی از خلقت را به خود اختصاص نداده است. آیاتی فراوان به طرح این مسئله می‌پردازد، آیه‌های اول سوره نساء‌، 40 و 72 نحل، 54 فرقان، 32 و33 حجر، 2 علق، 61  سوره اسراء، 12 و   189سوره اعراف، 76 ص، 7 سوره انفطار، 184 سوره شعراء در این ردیف قرار دارند. 

2. در اصل انسانیت: «يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى‏ وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَليمٌ خَبيرٌ» 

3. در حقوق و تکالیف: «وَ ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَديدُ الْعِقابِ»

4. در داوری و اجرایی قوانین: «مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى‏ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ»

5. در حق مالکیت و تصرف در اموال: «لِلرِّجالِ نَصيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَ لِلنِّساءِ نَصيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْن‏» (65) مردان نصيبى از آن‌چه به دست مى‏آورند دارند، و زنان نيز نصيبى؛ (و نبايد حقوق هيچ يك پايمال گردد)

6. در عبادت وبندگی: آیات 28 سوره نوح، 35 و73 احزاب، 19 محمد، در این باب سخن گفته‌اند.

7. در دعا و نیایش: آیات 19 محمد، 28 نوح، در این بخش قرار دارد.

8. در دنیایی پس از مرگ و بهشت دوزخ نیز باز هم برابر وجود دارد و اثری از جنسیت دیده نمی‌شود. آیه‌های: 69 فتح، 12 و13 حدید، 68 و72 توبه در این مورد می‌باشد.

9. در تمایل جنسی: «زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنينَ وَ الْقَناطيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَ الْأَنْعامِ وَ الْحَرْثِ ذلِكَ مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ» (66) علاقه به شهوات يعنى زنان و فرزندان و گنجينه‏هاى پر از طلا و نقره و اسبان نشان‏دار و چارپايان و مزرعه‏ها علاقه‏اى است كه به وسوسه شيطان بيش از آن مقدار كه لازم است در دل مردم سر مى‏كشد با اين‌كه همه اين‌ها وسيله زندگى موقت دنيا است‌ و سرانجام نيك نزد خدا است و همین طور آیات سوره یوسف نیز موید این مطلب است.

10. حد زنا: «الزَّانِيَةُ وَ الزَّاني‏ فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ وَ لا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ في‏ دينِ اللَّه‏ » (67) هر يك از زن و مرد زناكار را صد تازيانه بزنيد‌ و نبايد رأفت (و محبّت كاذب) نسبت به آن دو شما را از اجراى حكم الهى مانع شود.

11. حدسرقت: «وَ السَّارِقُ وَ السَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالاً مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَزيزٌ حَكيمٌ» (68) دست مرد دزد و زن دزد را، به كيفر عملى كه انجام داده‏اند، به عنوان يك مجازات الهى، قطع كنيد! و خداوند توانا و حكيم است. 

12. اطاعت از رهبری: آیات 1 و20 سوره ا‌نفال، 92 سوره مائده، 59 سوره نسا، 32 و132 سوره آل عمران این مطلب را به اثبات می‌رساند. بنابراین؛ دین مقدس اسلام که بر مبنای برادری و برابری استوارگردیده در راستای تبعیض زدای‌ و زدودن تفاخرات و تمایزات بی‌ اساس جاهلی، نقش بی‌بدیلی را ایفا نموده است، مقایسه جزیره‌العرب متوحش قبل از ظهور اسلام «وَ كُنْتُمْ عَلى‏ شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها» و جزیره‌العرب متمدن و گسترش یافته بعد از اسلام، ثمره عینی و عملی این نگاه ارزشمند اسلامی است. از این رو برخی دانشمندان مدعی است: «اسلام فکر برابری عمومی» را که به صورت یک مسئله سیاسی و اجتماعی مطرح است بر پایه‌های فلسفی و علمی می‌نشاند تا اولاً آن را یک اصل مسلم طبیعی معرفی کند و ثانیاً «برابری انسان‌ها‌‌» را از «برابری حقوقی» تا درجه «برادری حقوقی» یعنی منشایی، عینی، علمی، طبیعی و آفرینشی، بالا ببرد و به ا‌صطلاح خود اسلام «برابری» را تا «برادری» ارتقا دهد.

برابری حقوقی انسان‌ها‌ در اسلام: با توجه به دلایل و آیات مربوطه که ذکر رفت انسان اعم از این‌كه در قالب زن و مرد باشد یا‌ متعلق به ملیت‌ها، نژادها، جغرافیاها و.... باشد در جهات متعددی اشتراکات متعدد دارند و هیچگونه تمایز و تبعیض در نگاه اسلامی مطرح نیست. بی‌تردید انسان‌ها‌ی مساوی باید حقوق مساوی داشته باشند. ده‌ها آیات در قرآن وجود دارد که ثابت می‌کند همه انسان‌ها‌ حقوقی مشترک دارند؛ نظیر بهره‌برداری از آب، غذا، میوه، رودخانه، کوه‌ها، راه‌های خشکی و دریا، ماهی‌های دریا، منابع زیر‌زمینی، آسایش شب، داشتن مسکن، ازدواج و غیره دارند‌ که همه می‌تواند از مواهب الهی بهره‌مند شوند و این نعمت‌ها نباید در انحصار قوم و طایفه و یا ملیت و حکومت خاصی قرار گیرد. آیات ذیل، مصداق عینی از تساوی حقوقی انسان‌ها ‌را بیان می‌کند:

الف) میزان بهره‌برداری از طبیعت: «هُوَ الَّذي خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَميعاً ثُمَّ اسْتَوى‏ إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْ‏ءٍ عَليمٌ» 

ب) زمین متعلق به همه است: «وَ الْأَرْضَ وَضَعَها لِلْأَنامِ»

ج) معیشت در روی زمین متعلق به همه است: «وَ جَعَلْنا لَكُمْ فيها مَعايِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقينَ» 

د) نعمت‌های که در زمین است و آن‌چه که از آسمان فرود می‌آید متعلق به همه است: «وَ أَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَسْقَيْناكُمُوهُ وَ ما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنينَ»

هـ) خداوند خانه‌های همه را جای آرامش قرار داده است: «وَ اللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَناً وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُيُوتاً تَسْتَخِفُّونَها يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَ يَوْمَ إِقامَتِكُمْ وَ مِنْ أَصْوافِها وَ أَوْبارِها وَ أَشْعارِها أَثاثاً وَ مَتاعاً إِلى‏ حينٍ» 

و) خداوند شب را برای آرامش و خواب را برای آسایش همه قرار داده است: «وَ هُوَ الَّذي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً وَ النَّوْمَ سُباتاً وَ جَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً»

ز) همه انسان‌ها‌ از کرامت برخوردارند و روزی‌های پاکیزه که در خشکی و دریا است متعلق به همه است: «وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَني‏ آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى‏ كَثيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضيلاً»

ح) آرامش دریا و نعمت‌های داخل آن برای همه است: «وَ هُوَ الَّذي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِيًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها وَ تَرَى الْفُلْكَ مَواخِرَ فيهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ» 

ط) خداوند برای همه‌ی انسان‌ها‌، از جنس آن‌ها‌ همسر آفرید‌ و این نعمتی است که در پرتو آن آرامش، دوستی و صفا میسور است‌ که مال همه و متعلق به همه است: «وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ في‏ ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ» 

ک) برای آن‌که انسان‌ها‌ زندگی بدور از اضطراب در زمین داشته باشند، خداوند کوه‌ها را استوار و راه‌های در دره‌ها برای آن‌ها‌ قرار داد: «وَ أَلْقى‏ فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَميدَ بِكُمْ وَ آن‌ها راً وَ سُبُلاً لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ » (خلیلی، 1391)

ماهیت تبعیض‌نژادی 

الف. تاریخچه تبعیض‌نژادی

واژه آپارتايد به معناي جدايى و تفكيك مي‌باشد و در اصطلاح با تبعيض نژادي و نژادپرستي مترادف شده است. گرچه اعِمال سياست‌هاي تبعيض نژادي از دوره آغاز استعمار و به ويژه از قرن هفدهم شكل گرفته و نقاط گسترده‌اي را شامل مي‌گرديد، اما به صورت مشخص، اين كلمه از سال 1948‌م توسط دفتر مركزي حزب ناسيوناليست كشور آفريقاي جنوبي به كار گرفته شد. هدف از اعلام و اعمال اين سياست، جداسازي سفيدپوستان از غير‌سفيدپوستان و به ويژه سياهان بود. با اين كه بيش از 80 % جمعيت آفريقاي جنوبي را غير‌سفيدپوستان تشكيل دادند، اما اقليت سفيدپوست با اجراي سياست‌هاي غيرانساني، جامع هاي طبقاتي به وجود آورد. آن‌ها‌ رسماً اعلام كردند كه سياست آپارتايد همه گروه‌هاي نژادي را فروتر از سفيدپوستان مي‌داند و علي‌رغم اعتراضات افكار عمومي و سازمان‌ها‌ي بين‌المللي، به رفتار خود ادامه دادند. اين وضعيت تا آخرين دهه قرن بيستم ادامه داشت و سرانجام، تلاش‌ها و كوشش‌هاي مردمي به لغو اين سياست در هفدهم ژوئن 1991‌م انجاميد. با اين حال مسئله تبعیض‌نژادي در بسياري از كشورها كه داراي نژادهاي مختلف مي‌باشند، هم‌چنان اعمال مي‌شود. نمونه بارز آن، كشور ايالات متحده آمريكاست كه علي‌رغم ادعاي وجود دموكراسي و حمايت از حقوق بشر، سياست‌هاي ظالمانه‌اي عليه سرخ‌پوستان و سياهان اين كشور انجام مي‌دهد. دوتن از مخالفان اصلی آپارتاید، استیو بایکو و نلسون ماندلا بودند. استیو بایکو به حکومت سیاهان اعتقاد داشت، در حالی که ماندلا به حقوقی مساوی برای تمامی اهالی آفریقای جنوبی، معتقد بود. در سال 1962 ماندلا دستگیر شد و پس از محاکمه به حبس ابد محکوم گردید. در سال ۱۹۹۰، ماندلا در سن ۷۲ سالگی آزاد شد و مبارزه برای حقوق انسانی اهالی آفریقای جنوبی را از سر گرفت. سرانجام اف دبلیو دکلرک رییس جمهور آفریقای جنوبی با او وارد مذاکره شد. یک سال بعد، کنگره ملّی آفریقای جنوبی پیروز شد و ماندلا به ریاست جمهوری رسید و رژیم آپارتاید برای همیشه در آفریقای جنوبی و هم‌چنین در دیگر نقاط جهان لغو گردید.‌(خالقیان، 1393) در خصوص فعالیت سازمان ملل، در ابتدا جامعه بین‌المللی تبعیض‌نژادی را مانعی برای تحقّق حقوق بشر دانسته، تلاش‌هایی برای رفع و محو آن از طریق سازمان ملل متحد انجام داده است. در منشور ملل متحد و در اعلامیه جهانی حقوق بشر، به رفع تبعیض‌نژادی اشاره شده است. مجمع عمومی سازمان ملل متحد در 21 دسامبر 1965، کنوانسیون رفع تبعیض‌نژادی را تصویب کرد. این کنوانسیون مشتمل بر یک مقدمه و 25 ماده است. از نظر این کنوانسیون اصطلاح تبعیض‌نژادی به معنای هرگونه تبعیض، محرومیت، محدودیت یا امتیاز بر مبنای رنگ و اصل و نسب و ریشه‌های ملی یا قومی است که به زندگی عمومی لطمه وارد کند. مبارزه علیه تبعیض‌نژادی در قالب جنبش‌ها و حرکت‌های مردمی در دهه‌های اخیر ابعاد گسترده‌ای به خود گرفته است؛ به خصوص بعد از جنگ جهانی دوّم مبارزه در قالب شیوه‌های نو علیه تبعیض‌نژادی آغاز شده است؛ مانند مقاومت منفی مارتین لوترکیننگ در آمریکا. او در کتاب انقلاب بدون خشونت دیدگاه خود را شرح داده است. هم چنین است جنبش سیاه‌پوستان در آفریقای جنوبی که در قالب کنگره ملی سازماندهی و به لغو تبعیض‌نژادی در این کشور موفق شد. در سرزمین‌های اشغالی هم جنبش‌های فلسطینی «حماس» و «جهاد اسلامی» در قالب «انتفاضه» علیه نژادپرستی صهیونیزم به مبارزه برخاسته‌اند. (گلبرگ،1380 :65)

ب. اصول مبارزه با تبعیض‌نژادی در قرآن 

1. خلقت یکسان

در فرهنگ قرآنی، برخلاف تفکر نظریه پردازانی که به تعدد منشأ معتقدند، انسان‌ها  فرزندان پدر و مادری واحد به شمار می‌روند.

"يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً كَثِيرًا وَنِسَاء". "ای مردم بترسيد از پروردگارتان، آن‌که، شما را از يک تن بيافريد و از آن يک تن همسر او را و از آن دو‌، مردان و زنان بسيار پديد آورد." (سوره نساء، آیه 1)

"هُوَ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا" "اوست که همه شما را از يک تن بيافريد و از آن يک تن زنش را نيز، بيافريد." (سوره اعراف، آیه 189) همه آیات ذکر شده بر خلقت انسان‌ها‌ از مرد و زنی واحد دلالت می‌کنند و منشأ همه انسان‌ها‌ را آدم(ع) و همسرش می‌دانند.

2. آیین یکسان

اسلام، آیینی جهان‌شمول و زمان‌شمول و قرآن کتابی است که فرو فرستاده شده تا تمامی قلوب و نفوس را متوجه خود کند. برخی اروپاییان ادعا می‌کنند پیامبر(ص) در ابتدای ظهورش قصد داشت فقط مردم قریش را هدایت کند، ولی پس از آن‌که پیشرفتی در کار خود احساس کرد، تصمیم گرفت دعوتش را به همه ملت‌های عرب و غیر‌عرب تعمیم دهد. آنان آیین اسلام را چون آیین یهود و قرآن را چون تورات به یک نژاد خاص محدود می‌کنند. آیاتی که اسلام را شریعتی همگانی معرفی می‌کنند به سه دسته تقسیم می‌شوند:

- آیات خطاب: این‌گونه آیات، آن‌ها‌یی هستند که عامه انسان‌ها ‌را خطاب می‌کنند و خود شامل دو دسته بدین شرح‌اند: یک خطاب‌های "یا ایها الذین امنوا" که مخصوص مؤمنانی است که به پیامبر(ص) گرویده‌اند و فرقی نمی‌کند از کدام قوم و ملت باشند؛ دسته دیگر، خطاب‌های "یا ایها الناس" که در آن‌ها‌، پای عموم انسان‌ها‌ در میان است.

- آیات رسالت: منظور از این آیات، آن‌ها‌یی است که بر عمومیت و فراگیری رسالت پیامبرخاتم(ص) اشاره دارند. طی مطالعه سوره‌هایی که در مکه نازل شده‌اند، آیاتی را می‌بینیم که در همان آغاز بعثت پیامبر(ص) نازل شده‌اند و در عین حال جنبه جهانی دارند؛ از جمله: (آیه 27 سوره تکویر‌ ‌از سوره‌های کوچک و مکی قرآن): «إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِّلْعَالَمِينَ» «اين کتاب پندی است برای جهانيان». (سوره سباء آیه 28): «وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِّلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا»  «تو را به پيامبری نفرستاديم، مگر بر همه مردم، مژده دهنده و بيم دهنده.»

- آیات تهدید: مراد از این دسته آیاتی هستند که در آن‌ها‌ قوم عرب تهدید شده‌اند که اگر از اسلام و قرآن روی برگردانند خداوند متعال قومی شایسته‌تر را جایگزینشان می‌کند؛ مانند: (سوره انعام آیه 89): «‌أُوْلَـئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِن يَكْفُرْ بِهَا هَـؤُلاء فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَّيْسُواْ بِهَا بِكَافِرِينَ» «اينان کسانی هستند که به آن‌ها  کتاب و فرمان و نبوت داده‌ايم، اگر اين قوم بدان ايمان نياورند قوم ديگری را بر آن گمارده‌ايم که انکارش نمی‌کنند.»  (سوره نساء آیه133): «إِن يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكَانَ اللّهُ عَلَى ذَلِكَ قَدِيرًا» «ای مردم، اگر او بخواهد همه شما را از ميان می‌برد و مردمی ديگر را می‌آورد‌ که خدا بر اين کار قادر است.»

 

3. ارزش‌گذاری بر اساس فضایل اکتسابی به جای فضایل ذاتی

نژاد‌پرستان ملاک برتری انسان‌ها‌ و ملت‌ها را رنگ پوست، نژاد و قومیت و اموری از این دست می‌دانند؛ در مقابل قرآن کریم ضمن موضع‌گیری در برابر این توهم ارزش‌های راستین و معیارهای حقیقی را تبیین می‌کند. قرآن تنها معیار حقیقی برای سنجش ارزش انسان‌ها‌ را تقوا معرفی می‌کند. مانند: (سوره حجرات آیه13): «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ» «ای مردم، ما شما را از نری و ماده‌ای بيافريديم و شما را جماعت‌ها، قبيله‌ها کرديم تا يکديگر را بشناسيد هر آينه گرامی‌ترين شما نزد خدا، پرهيزگارترين شماست، خدا دانا و کاردان است.» (جعفری، جلالی، 1390: 153) 

جمهوری اسلامی ایران و مبارزه با تبعیض‌نژادی

الف. ایران قبل انقلاب اسلامی 

در حکومت پهلوی سطح زندگی نسبت به دوران پیشین اندکی بهبود یافت (مرکز آمار، 72 - 35) با این حال در بسیاری از عرصه‏ها تفاوت‏های پایدار در توزیع منابع باقی ماند و موجب تبعیض و نابرابری‏های عمیق در عرصه‏های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی شد. ایران در زمان پهلوی دوم دنباله‌‏رو سیاست اقتصادی سرمایه‏داری حاکم بر اروپا بود و همانند آنان برای مبارزه با مارکسیسم اصلاحاتی را در جامعه برای کارگر و طبقات پائین انجام دادند. با اصلاحات اقتصادی انجام شده، شاه نتوانست فاصله طبقاتی ایجاد شده را برطرف نماید و با سوء مدیریت این برنامه‏ها را به‏گونه‏ای اجرا نمود که عملاً ضربه‏ای بر پیکر نظام کشاورزی وارد ساخت‌. سیاست‏های اقتصادی در این دوره به ‏جای تعدیل درآمد و کم‏رنگ نمودن شکاف طبقاتی به تبعیض و ازدیاد شکاف طبقاتی کشیده شد. امام خمینی(ره) نیز ماهیت اصلاحات به ‏وجود آمده در ایران را افزوده شدن فاصله طبقاتی بین غنی و فقیر می‏دانست. این شرایط سبب شد تا کشاورزان از کار و آینده خویش ناامید شوند و گروه گروه روانه شهرها گردند و به کارهای طاقت‏فرسا در کارخانه‌جات مونتاژ بپردازند. لذا حکومت پهلوی درصدد این بود که زندگی عمومی مردم به‏ویژه کشاورزان و کارگران را به سطح برابر با دیگر اقشار و از حالت فقر خارج سازد، اما در عمل این کار محقق نشد. یکی از مهم‌ترین مظاهر تبعیض حکومت پهلوی، در میان اقوام، نژادها و قومیت‏های مختلف ایران بود. با ظهور ناسیونالیسم ایرانی توسط محمد‌رضا شاه اقوام دچار تبعیض در حوزه‏های بی‌شماری از جمله آموزش، اقتصاد و اشتغال شدند. حکومت پهلوی ایلات و عشایر را مظهر آشوب، رنج و زحمت و مرگ برای مردم ایران و مانع بزرگی بر سر راه وحدت و یکپارچگی کشور و در حل مشکلات مالی و نوسازی و تجدد در ایران می‏دانست. لذا برای محو کردن کردن آن‌ها‌ به نام شهرنشینی به یک‌جانشینی آن‌ها‌ پرداخت. امام خمینی(ره) سرکوب عشایر را توسط محمدرضا شاه و پدرش را با هدف از دست رفتن وحدت ملی و اسلامی عنوان می‏کرد. پس از استقرار ارتش پهلوی در مناطق کردنشین بسیاری از روشنفکران کرد، اعدام و یا به زندان افتادند، مطبوعات کردی تعطیل شد، کتاب‏هایی که به خط کردی بود طعمه آتش گردید و بار دیگر آموزش زبان کردی ممنوع گردید. امام خمینی(ره) نژاد‌پرستی در حکومت پهلوی را قضیه‏ای مبتذل توصیف کرده که این امر را توسط دول غربی برای سرگرم کردن و بازی‏دادن ملل مسلمان می‏دانست. ایشان معتقد بودند رشد ستم‏کاری، ظلم و تبعیض در جامعه زمان پهلوی موجب آگاهی و قوه مقاوت مردم گردید. ایشان به حراج گذاشتن منابع کشور توسط رژیم پهلوی را باعث ازدیاد نابرابری و تبعیض در کشور دانسته ‌وگرفتن وام بیهوده، برگزاری جشن‏های اشرافی و وابستگی به دول غربی را تنها موجب گسترش بی‏عدالتی عنوان می‏کرد. امام خمینی(ره) نتیجه کارهایی را که به اسم تمدن و اصلاحات ارضی صورت گرفت را تبعیض می‏دانست. امام خمینی(ره) نزدیک شدن قشر سنتی و مدرن جامعه را برای مقابله با رژیم پهلوی اوج تبعیض و بی‏عدالتی آن رژیم می‏دانست. (میرترابی، مازنی، 1394: 119)

ب. نفی تبعیض در جمهوری اسلامی‏ ایران 

پس از پیروزی انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی(ره)، مسئله اختلافات قومی (کرد، بلوچ، ترکمن، ترک) و مذهبی میان روحانیون شیعه و اقلیت‏های مذهبی (ارمنی، یهودی و مسیحی) مطرح شد. امام خمینی(ره) تأکید کرد که اسلامی بودن بیش از ایرانی بودن میان ملت روابط مستقیمی برقرار کرده است و اقلیت‏های مذهبی نه تنها آزادند بلکه دولت اسلامی موظف است از حقوق آن‌ها‌ دفاع کند و مسلمان، مسیحی، یهودی و مذاهب دیگر مانند همه افراد از حقوق اجتماعی یکسان برخوردارند و با دیگران فرق ندارند. ایشان تشکیل جمهوری اسلامی را فرصت مناسبی برای افرادی که توسط رژیم اسرائیل مورد تبعیض قرار گرفته‏ اند، دانسته و برای رهایی از این وضعیت و زندگی آزاد به ایران دعوت کرد. امام خمینی(ره) وضعیت مسیحیان حاضر در ایران را همراه با آزادی و عدالت دانسته و معتقد بود که با مرور زمان تبعیض‏های صورت گرفته در رژیم پهلوی برطرف می‏گردد. در حکومت جمهوری اسلامی همه اقشار ملت با یک چشم دیده می‌شوند و آزادی برای همه طبقات زن، مرد، سیاه و سفید یکسان است. قانون اساسی جمهوری اسلامی تبعیض را میان اقلیت‏های غیر دینی (نژادی، قومی و زبانی) با اقلیت‏های دینی قائل نشده و بر عدم تبعیض بر اساس نژاد، زبان و قومیت تأکید دارد (قانون اساسی، اصل 19 و 21) در قانون اساسی جمهوری اسلامی همه اقشار حقوق‏شان ملاحظه شده و اقلیت‏های مذهبی و زنان بدون هیچ تبعیض در نظر گرفته شده است. از نظر ایشان در جمهوری اسلامی بالاترین مسئول و پایین‏ترین فرد برابرند و فرقی بین این دو نیست و حفظ و حمایت از حقوق و مصالح اقلیت‏ها را به دور از تبعیض‏های ناروا مهم می‏دانست. در قوه قضائیه جمهوری اسلامی قاضی باید فردی باشد که هیچ تبعیض بین برادرش و دشمنش قائل نشود و در مجلس شورای اسلامی نیز به‏ گونه‏ای است که گروهی بر گروه دیگر برتری ندارد و همه‌یکسان هستند. ایشان جمهوری اسلامی را حکومت مبارکی عنوان می‏کرد که در آن اختلاف نژاد سیاه، سفید، ترک، عرب، فارس، لر، کرد و بلوچ مطرح نیست. بلکه یکی از مهم‌ترین وظایف جمهوری اسلامی را برابری و تأمین یکسان رفاه همه شهروندان می‏دانست‌ که این مهم به از میان رفتن فقر و تقسیم عادلانه ثروت در کشور می‏انجامد. جمهوری اسلامی مسئول مبارزه با تبعیض اقتصادی میان شهروندان بوده و بر تصریح قانون اساسی‏ رفع تبعیضات ناروا و ایجاد امکانات عادلانه برای همه در تمام زمینه‏ها مادی و معنوی به ‏عهده حکومت اسلامی است (قانون اساسی، اصل 3) امام خمینی(ره) جمهوری اسلامی را متعهد به رفع هرگونه تبعیض، اقتصادی سیاسی طبق مقررات و قانون اساسی می‏دانست. ایشان گسترش عدالت در جمهوری اسلامی را تقویت کننده حکومت دانسته و مردم نیز می‏توانند به امور اجتماعی و معنوی خود با آرامش و دلگرمی بپردازند. در اندیشه امام خمینی(ره) اقلیت‏ها در نظام جمهوری اسلامی همانند سایر افراد از حقوق برابر و احترام کامل برخوردارند: «آن‌ها  با سایر افراد در همه چیز مشترک و حقوقشان به حسب قوانین داده می‏شود و در حکومت اسلامی آن‌ها‌ در رفاه و آسایش هستند.» ایشان در پاسخ این پرسش که آیا در جمهوری ‏اسلامی اقلیت‏های مذهبی جایگاهی دارند یا خیر، ضمن بیان این‌كه رژیم شاه با اقلیت‏ها رفتاری بهتر از رفتار با مسلمانان نداشته است معتقد بود «ما مطمئناً نسبت به عقاید دیگران بیشترین احترام را قائل هستیم. پس از سرنگونی دیکتاتوری و استقرار یک رژیم آزاد، شرایط حیات برای اکثریت مسلمانان و اقلیت‏های مذهبی بسیار خوب خواهد شد.» (میرترابی، مازنی، 1394: 125)

ج. عضویت در اسناد بین‌المللی عدم تبعیض

دولت ایران نیز برخی از این اسناد بین‌المللی را که به نحوی با مبارزه با تبعیض در ارتباط است را مورد تصویب قرار داده است و به اجرای مفاد آن‌ها‌ متعهد است، از جمله می‌توان اسناد زیر را برشمرد:

1- منشور ملل متحد مصوب سال 1324

2- «میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی» و «حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی» مصوب سال 1354

3- کنوانسیون بین‌المللی منع و مجازات ژنوساید مصوب سال 1334

4- کنوانسیون بین‌المللی رفع تبعیض‌نژادی مصوب سال 1347

5- کنوانسیون بین‌المللی منع و مجازات جنایت آپارتاید، مصوب 1363

6- کنوانسیون حقوق کودک مصوب سال 1372

7- مقاوله‌نامه شماره 111 سازمان بین‌المللی کار مصوب سال 1346

8- کنوانسیون رفع تبعیض در امر تعلیمات (یونسکو) مصوب سال 1346

البته اعلامیه جهانی حقوق بشر نیز هر چند اعلامیه است و جنبه تعهدآور معاهده را ندارد، ولی نقش و نفوذ عمیق آن در جنبه‌های مختلف مربوط به حقوق بشر و در تنظیم کنوانسیون‌های الزام‌آور قابل انکار نیست و دولت ایران از امضاء‌کنندگان و رأی‌دهندگان مثبت آن بوده است. (رنجبر، 1385: 4)

د. دیدگاه مقام معظم رهبری در مورد تبعیض‌زدایی

تنوع قومی در ایران - به دلیل وجود مؤلفه‌های حقیقی هم‌بستگی میان اقوام و قرار گرفتن هویت قومی به عنوان جزء لاینفک هویت ملی- یک فرصت قلمداد می‌شود. پس هرچه مؤلفه‌های هویت قومی با توجه به هویت ملی تقویت شود، هویت و هم‌بستگی ملی نیز تقویت خواهد شد: «سنت‌های مختلف، آداب و عادات مختلف و استعدادهای گوناگون و متنوع، یک فرصت است که اجزای گوناگون این ملت بتوانند یکدیگر را تکمیل کنند؛ با مراودات درست و با هم‌زیستی و اتحاد کامل. برای ملت ما این یک افتخار است که چنین نگاهی به مسئله‌ی تنوع اقوام دارد. علت هم این است که اسلام منبع الهام این نظام است و در این نگاه اسلامی، بین نژادهای مختلف و زبان‌های مختلف، ولو از ملت‌های گوناگون، تفاوتی نیست؛ چه برسد به اقوام مختلف در میان یک ملت. نگاه اسلام این است و نگاه نظام اسلامی هم این است. لذا ما به منطقه‌ی کردی، استان کردستان و مناطق اقوام دیگر با نگاه اسلامی نگاه می‌کنیم.» (بیانات رهبر معظم انقلاب، 22/2/1388) رهبر انقلاب درباره‌ی عدم تبعیض میان اقوام ایرانی می‌گویند: «نظام جمهوری اسلامی مطلقاً با نگاه تبعیض‌آمیز نگاه نمی‌کند؛ نه به کردستان و نه به هر نقطه‌ی ویژه‌ی دیگری در سرتاسر کشور. نگاه نظام جمهوری اسلامی به تنوع قومی و تنوع مذهبی مطلقاً نگاه تعصب‌آمیز، قوم‌گرا، یک جانبه‌نگر نیست. این را به طور قاطع من اعلام می‌کنم. نه امروز هست‌ که من از نیت خودم و دل خودم حرف می‌زنم، نه در طول زمان‌های گذشته در دهه‌ی 60، زمان حیات مبارک امام(رضوان الله تعالی علیه) چنین چیزی نبوده.»(بیانات رهبر معظم انقلاب، 24/2/1388) جمهوری اسلامی علاوه بر این‌که سیاست غلط رژیم گذشته را مبنی بر بیگانه انگاشتن اقوام نفی نمود و «این نگاه را تصحیح کرد؛ نه فقط در سطح مسئولان، بلکه در سطح آحاد مردم.»(بیانات رهبر معظم انقلاب، 22/2/1388) حاکم نبودن نگاه تبعیض‌آمیز به اقوام در نظام جمهوری اسلامی ایران موجب نقش‌آفرینی عموم مردم از اقوام مختلف و نخبگان در حوزه‌های گوناگون خواهد شد. وجود «انواع سلیقه‌ها و گرایش‌های سیاسی و اقوام ایرانی و پیروان ادیان و اهالی مناطق گوناگون کشور در مجلس.» (پیام رهبر معظم انقلاب، 06/03/1383) هم‌چنین رهبر معظم انقلاب بر استفاده از روحیه‌ی قومی برای پیشرفت ملی تأکید می‌کنند: «هر قومی از اقوام ایرانی، چه کرد، چه فارس، چه تُرک، چه بلوچ، چه عرب، چه ترکمن، چه لُر، سعی کند با همان روحیه‌ی قومی در جهت پیشرفت ملی، نه صرفاً پیشرفت قومی، گام‌های بلندتری بردارد.» (بیانات رهبر معظم انقلاب، 27/2/1388) در واقع، در نظام اسلامی مقوله‌ی «قومیت» و «مذهب» هیچ‌گاه مانع شناسایی و اعطای حقوق مسلّم اقوام ایرانی نخواهد بود، بلکه «نظام جمهوری اسلامی محور قضاوتش، اسلام و ایرانی بودن است؛ اسلام و ایرانیت. همه‌ی مسلمان‌ها‌ و همه‌ی ایرانی‌ها در این نگاه، در محدوده‌ی جغرافیایی کشور دارای ارزش هستند.»‌(بیانات رهبر معظم انقلاب، 24/2/1388) بنابراین «ما وقتی که می‌خواهیم یک ایرانی را به عنوان یک ایرانی به حقوق حقه‌ی خودش برسانیم، از او سؤال نمی‌کنیم که مذهب و یا حتی دین تو چیست. نه، مواطن ماست و از حقوق همشهری‌گری با ما دارد استفاده می‌کند و در این مملکت زندگی می‌کند؛ چیزی باید بپردازد، کاری باید بکند و حقوقی هم دارد. حق امنیت، حق زندگی، حق کار، حق تلاش، حق تحصیل و فرهنگ دارد.»(بیانات رهبر معظم انقلاب، 27/8/1370)

در این خصوص اساسی‌ترین سیاست دشمنان نظام اسلامی در قبال اقوام ایرانی «نفی یکپارچگی ملی» و «ایجاد تفرقه میان اقوام» به بهانه‌های گوناگون است: «یک سیاست خباثت آلودی از آغاز انقلاب سعی کرد اقوام ایرانی را از یکدیگر جدا کند و با بهانه‌های مختلف، پیکره‌ی عظیم ملت ایران را تکه‌تکه کند. با هر قومی از اقوام متنوع ایرانی، فارس، تُرک، کرد، عرب، بلوچ، ترکمن و لُر، جداگانه یک تلقین شیطانی را در میان می‌گذاشتند تا دل‌ها را از هم چرکین کنند. به تهرانی و اصفهانی چیزی می‌گفتند، به بلوچِ بلوچستانی که من قبل از انقلاب مدتی را در میان آن‌ها  گذراندم حرفی می‌زدند و در کردستان سخن دیگری می‌گفتند.»(بیانات رهبر معظم انقلاب، 22/2/1388) دشمنان برای رسیدن به این هدف خود از ابزارهای مختلفی استفاده می‌کنند. تبلیغات و جنگ روانی یکی از این ابزارها است و «دشمنان با تبلیغات خود، با جنگ روانی خود، با تلاش‌های موذیانه‌ی گوناگون خود سعی می‌کنند بین صفوف ملت ایران اختلاف بیندازند؛ به بهانه‌ی قومیت، به بهانه‌ی مذهب، به بهانه‌ی گرایش‌های صنفی، وحدت کلمه‌ی ملت را از بین ببرند.» (پیام نوروزی رهبر معظم انقلاب، 1386)

نتیجه‌گیری

با وجه به مطالب بیان شده، این نتیجه حاصل می‌شود که اگرچه تمام تلاش‌های بین‌المللی از جمله اعلامیه حقوق بشر بر پایه مبارزه با تبعیض و ایجاد روحیه تبعیض‌زدایی بوده است، اما در برخی موارد بدون توجه به تفاوت‌های ماهوی افراد، گرفتار افراط و تفریط‌های گردیده است در این میان دین اسلام صراحتاً اعلام نموده افراد بشر را با تمام تفاوت‌هایی که دارند، از یک سرمنشأ بوده و برتری هر فردی، تنها با توجه به پرهیزگاری او سنجیده خواهد شد و نه با ویژگی‌های قومی و جنسیتی و... و هیچ فردی به دلیل نژاد و رنگ پوست از حقوق خود بی‌بهره یا کم بهره نخواهد بود. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران که متکی بر آرای اکثریت مردم ایران و نشأت گرفته از اصول و موازین اسلامی می‌باشد، عدم تبعیض و محرومیت‌زدایی را با تأکید بر تساوی حقوق افراد در جامعه در دستور کار قرار داده است. همان طور که اصل نوزده قانون اساسی اعلام می‌دارد: «مردم ایران از هر قوم و قبیله که باشند از حقوق مساوی برخوردارند و رنگ، نژاد، زبان و مانند این‌ها سبب امتیاز نخواهد بود.» در واقع رفع تبعیض از اصول بنيادين نظام جمهوري اسلامي ايران بوده است و مقام معظم رهبری بارها در بیانات خود بر این اصل تأکید نموده‌اند.

منابع

1- قرآن کریم

2- بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار استادان و دانشجویان کردستان؛ 27/2/1388

3- بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار با روحانیون دفتر نمایندگی ولی فقیه در امور اهل سنت سیستان و بلوچستان؛ 27/08/1370

4- بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار برگزیدگان استان کردستان؛ 24/2/1388

5- بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار مردم استان کردستان در میدان آزادی سنندج؛ 22/2/1388

6- بیانات رهبر معظم انقلاب در جمع مردم استان کردستان در میدان آزادی سنندج؛ 22/2/1388

7- پیام رهبر معظم انقلاب به مناسبت آغاز به کار هفتمین دوره‌ی مجلس شورای اسلامی؛ 06/03/1383

8- پیام نوروزی رهبر معظم انقلاب به مناسبت حلول سال 1386

9- جعفری، رسول، مهدی جلالی (1390)، راهبردهای قرآن برای مقابله با تبعیض‌نژادی، تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه‌الزهراء، سال هشتم، شماره دو.

10- خالقیان، امیر (1393)، نژاد‌پرستی بخشی از کالبد آمریکا، تسنیم.

11- رنجبر، احمد (1385)، تلاش‌های قانونی برای رفع تمامی اشکال تبعیض‌نژادی در جمهوری اسلامی ایران، مطالعات سیاسی‌، شماره مسلسل 8027.

12- شیرازی، نبی‌الله (1392)، عملکرد آمریکا در رفع تبعیض‌نژادی با تأکید بر اسناد بین‌المللی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور.

13- علیلی خلیلی، محرم (1391)، تئوری تبعیض و گفتمان برابری در تاریخ، راسخون.

14- میرترابی، سعید؛ مهدی، مازنی (1394)، نفی تبعیض‌نژادی و قومی در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره)، حبل‌المتین، سال چهارم، شماره یازدهم.

  15- (1380) روز مبارزه با تبعیض‌نژادی، مجله گلبرگ، شماره 25.

Brown, Rupert (2010) Prejudice - Its Social Psyhology, Wiley-Blackwell.-16

 

 

ارسال نظر


کد امنیتی
بارگزاری مجدد

فراخوان پذیرش مقاله

 
فصلنامه مطالعاتی صیانت از حقوق زنان با رویکرد حقوق و کرامت اسلامی بشر، دارای مجوز رسمی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به شماره 16051 می باشد. پایگاه های نمایه کننده مجله: نورمگز، مگیران، پرتال جامع علوم انسانی، کتابخانه اسناد ملی، سیویلیکا و ...
 
محورهای كلي مقالات با دو گرایش حقوق زنان و حقوق بشر در اين فصلنامه به اين صورت خواهد بود:
حقوق بشر
حقوق زنان
 حقوق بین الملل
حقوق خصوصی
 حقوق عمومی
حقوق کیفری
 
و سایر موضوعات حقوقی که مرتبط با اهداف و کارکردهای فصلنامه و با گرایش حقوق زنان و حقوق بشر باشد.
پژوهشگران گرامی می توانند مقالات مرتبط خود را از طریق سامانه اینترنتی به آدرس زیر ارسال نمایند.
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
شماره‌های تماس:  02188800817   02188900837