آرشيو

هفته حقوق بشر امریکایی به روایت تاریخ

امتیاز کاربران
ضعیفعالی 


چکیده:
حقوق بشر مهم ترین دستاوردی است که قدرت های بزرگ از آن برای تحت فشار قرار دادن کشورهای مستقل استفاده می کنند تا به اهداف سلطه گرانه خود برسند. نکات قابل توجه در چند دهه اخیر، دخالت ایالات متحده در مسائل امنیتی در جهان است که باعث ایجاد ناامنی و جنایات و کشتار مردم بیگناه شده است و در این میان کشور ایران بیشترین صدمه را از جانب امریکا متحمل شده است. از جمله جنایاتی که امریکا علیه ایران انجام داده حمله ناوگان امریکا به هواپیمای مسافربری ایران در 12 تیر 1367 بوده است. در این مقاله تلاش می شود حوادث تروریستی که در 12 تیر به وقوع پیوسته است، تشریح شود تا با بررسی ابعاد حقوقی در این خصوص به روشنگری بپردازیم.
کلیدواژه
 حقوق بشر، حقوق بین الملل، نقض حقوق دریاها، ناوگان امریکا، هواپیمای مسافربری ایران
مقدمه
دولت امریکا، علیرغم اینکه در گستره بین الملل، ژست دفاع از حقوق بشر را به خود می گیرد و جنگ های خانمان براندازی را در راستای استیفای حقوق بشر، به راه می اندازد، اما در پراگماتیست خود دچار تناقض گویی های فراوانی، در مورد حقوق بشر است‌. پس از انقلاب جهوري اسلامي ايران برخي كشورها سياست خصمانه اي را براي مداخله در امور داخلي ايران و تضعيف قدرت ايران انجام دادند. ايالات متحد امريكا به عنوان سردمدار اين جبهه از طرق مختلفي تلاش در محدود كردن گستره شمول حاكميت جهموري اسلامي ايران داشته است. هرچند اين كشور در گذشته نيز در امور داخلي ايران مداخلاتي را داشته است اما پيش از انقلاب اسلامي در قالب روابط دوستانه اين اهداف را به پيش مي برد اما پس از انقلاب در قالب روابط خصمانه.) ضیایی، 1389) در واقع، جمهوری اسلامی ایران همگام با پیشرفت ها و دستاوردها در حوزه حقوق بشر، از ابتدای انقلاب اسلامی تاکنون قربانی نقض حقوق بشر به طور گسترده نیز بوده است. شهادت 17 هزار نفر انسان بی گناه در اثر اقدامات تروریستی، شهادت بیش از 200 هزار نفر و مجروحیت بیش از 700 هزار نفر در جریان جنگ تحمیلی هفت ساله، شهادت بیش از 13 هزار نفر و مجروحیت بیش از 100 هزار نفر در اثر کاربرد سلاح های شیمیایی، شهادت بیش از 4 هزار نفر از ماموران نیروی انتظامی و مرزی در راه مبارزه با مواد مخدر، و نقض گسترده حقوق ملت ایران در اثر تحریم های ظالمانه و غیرقانونی تنها برخی از این مصادیق می باشند. نکته مهمی که نباید از آن غافل شد ضرورت پرداختن به این موضوع است اینکه این اقدامات یا با مداخله و حمایت مستقیم یا غیرمستقیم مدعیان دروغین حقوق بشر به ویژه آمریکا صورت گرفته است. در این پژوهش قصد داریم  به این سوال پاسخ دهیم که براساس موازین حقوق بین الملل آیا قابل توجیه است که هواپیمای مسافربری غیرنظامی ، به بهانه دفاع از خود ، مورد حمله نظامی قرار گیرد ؟ در پاسخ به این سوال این فرضیه مطرح می شود که سرنگونی هواپیمای مسافربری ،کاملا مغایر با معاهدات حقوق بین الملل بوده است و این عمل ، اقدامی تجاوزکارانه در جهت تضعیف موقعیت ایران محسوب می شود .
حقوق بین الملل هوایی و فضایی
کنوانسیون شیکاگو و سازمان هوایی کشوری ایکائو(ICAO)
ایکائو (ICAO) در 7 دسامبر سال 1944 در ضمن تنظیم و امضای پیمان حمل و نقل هوایی موسوم به پیمان شیکاگو تشکیل شد.  ایکائو نهاد تخصصی سازمان ملل متحد است و وظیفه آن هماهنگ سازی استانداردهای بین‌المللی پروازی و مدیریت خطوط هوایی در سطح جهان است. اما موجودیت آن به طور رسمی در سال 1947 اتفاق افتاد. ایران در سال 1327 رسماً به پیمان شیکاگو و در نتیجه به ایکائو پیوست. ایکائو بر اساس کنوانسیون شیکاگو ایجاد شده و بسیاری از کشورهای دنیا به آن پیوسته‌اند. شورای ایکائو نهاد اصلی تصمیم‌گیری در این سازمان است و از نمایندگان ۳۳ کشور عضو ایکائو که توسط اعضای مجمع عمومی برای مدت سه سال انتخاب می‌شوند، تشکیل می‌شود. پیمان شیکاگو در 96 ماده تدوین شده و در ضمن آن بر اصول کلی حقوق بین‌المللی و هوانوردی از جمله اصل حاکمیت دولت‌ها بر قلمرو و تابعیت هواپیما تاکید دارد.
پس از جنگ جهانی دوم، با تدوین پیمان شیکاگو در سال 1994 رویکرد جامع تری به قاعده مندسازی سفر هوایی صورت پذیرفت. این پیمان برخی از اصول بنیادین برای قانون گذاری در زمینه هوانوردی بین المللی را معین نمود. هدف اصلی پیمان شیکاگو، ارتقای ایمنی هوانوردی غیر نظامی بود و ماده 4 این پیمان ، موکداً استفاده از هواپیمای غیر نظامی برای اهدافی مغایر با کاربرد این وسیله را ممنوع اعلام می کرد. پیمان شیکاگو، اصلی قانونی را مصوب ساخت که مطابق آن هر کشوری بر حریم فضای خود، حاکمیت منحصر به فرد دارد. البته این پیمان «دوآزادی» برای سفرهای هوایی در نظر می گیرد: حق عبور بی ضرر که به خطوط هوایی غیر نظامی اجازه می دهد بر فراز اراضی دیگر کشورها مسافرت کنند و همچنین حق فرود آمدن و برخاستن برای اهدافی مانند سوخت گیری مجدد یا تعمیرات فنی در سرزمین های کشوری دیگر را برای آنان قائل است. ضمناً مطابق پیمان شیکاگو، سازمان بین المللی حمل و نقل هوایی غیر نظامی (ایکائو) تأسیس گردید که بعدها یا تبدیل شدن به آژانس نظارتی سازمان ملل متحد یا اولویت ترفیع ایمنی در حمل و نقل هوایی بین الملل، تکامل یافت.  دومین تحول بزرگ در قانون گذاری هوانوردی بین المللی از انهدام هواپیمای پرواز 007 کره در سال 1983 توسط نیروهای نظامی شوروی ناشی شد. واکنش متفق القول بین المللی به این رویداد، تدوین اصلاحیه در سال 1984 بر پیمان شیکاگو بود که به عنوان ماده 3bis شناخته می شود و برای اولین بار به صراحت این مسئله را به رسمیت شناخت که دولت ها باید از استفاده از تسلیحات علیه هواپیماهای غیر نظامی در حال پرواز خودداری نموده و در صورت رهگیری وسایل نقلیه هوایی غیر نظامی، مراقب باشند تا زندگی افراد حاضر در هواپیما و ایمنی این وسیله به مخاطره نیفتد. (صفدری، موذن، 1393: 3)
جستارگشایی
در سال 1360، رژیم بعث عراق حمله به کشتی های تجاری در خلیج فارس را شروع کرد و با اعلام مین‌گذاری سواحل بندر امام خمینی(ره) و حمله به دو کشتی تجاری، امنیت خلیج فارس را مختل کرد و در پی تحویل هواپیماهای سوپر استاندارد و موشک های اگزوسه توسط فرانسه به رژیم بعث عراق بود که ابعاد این حملات افزایش یافت.
در برابر این حملات که رژیم بعث عراق به صراحت مسؤولیت آن را بر عهده گرفت، شورای امنیت عکس العمل مناسبی نشان نداد، اما در قبال انتساب چند حمله به ایران و شکایت شورای همکاری خلیج فارس، 11 خرداد 63 شورای امنیت قطعنامه 552 را صادر کرد و در آن خواستار توقف این حملات شد.
در واقع سال 1367، آمریکایی‌ها مستقیما به نفع رژیم بعث عراق وارد جنگ با ایران شدند و جبهه دوم جنگ را در خلیج‌فارس آغاز کردند. در ابتدای سال 67 آمریکایی ها اقداماتی را در خلیج‌فارس شروع کردند. درگیری با شناورها و قایق‌های سپاه و ارتش درمنطقه خلیج‌فارس ، جلوگیری از کنترل کردن نیروهای نظامی جمهوری اسلامی ایران و حمله به سکوهای نفتی ایران در منطقه خلیج‌فارس از جمله این اقدامات بود. در حالی که این سکوها در حال سوختن بود عملیات ایرباس را انجام دادند.
از آغاز جنگ تا 10 ژوئیه 1984، 112 کشتی در خلیج فارس مورد حمله موشکی قرار گرفت. ژانویه 1985جمهوری اسلامی ایران ، به دبیر کل وقت سازمان ملل اعلام کرد که از هرگونه اقدامی برای تأمین آزادی و امنیت کشتیرانی در خلیج فارس، حمایت و استقبال می‌کند، اما حملات به کشتی‌ها ادامه یافت. تا تیر ماه 1366، بیش از 8 میلیون تن کالا از محموله‌های کشتی‌ها در خلیج فارس به زیر آب رفت. 41 کشتی کاملا نابود شد و بیش از 200 تن از ملوانان کشورهای مختلف به قتل رسیدند و همین تعداد نیز مجروح شدند.
اینگونه بود که رژیم بعث عراق در هدف خود مبنی بر بین‌المللی کردن جنگ خلیج فارس تا اندازه زیادی موفق شد و قدرت‌های غربی و در رأس آنها آمریکا حضور گسترده و تهدیدآمیزی در خلیج فارس یافتند و بالاخره کشتی‌های نفتکش کویتی با پرچم آمریکا در خلیج فارس حرکت کردند و اسکورت نظامی نفتکش‌ها و کشتی‌های تجاری مورد نظر امریکا در خلیج فارس آغاز شد.
21 سپتامبر 1987، کشتی ایرانی «ایران اجر» مورد حمله نیروهای نظامی آمریکا واقع شد. همچنین حملات نظامی آمریکا به سکوهای نفتی ایران، دخالت آشکار آن دولت در منطقه به نفع رژیم بعث عراق را به وضوح نشان داد.
و در آخر 12 تیرماه 1367 حمله ناو امریکایی به هواپیمای مسافربری ایران بر فراز دریای خلیج فارس که از جمله مهم‌ترین جنایات امریکا بر علیه ملت ایران بود که در ادامه به شرح واقعه این روز خواهیم پرداخت.
روز یکشنبه ۱۲ تیر ۱۳۶۷ هواپیمای ایرباس آ-۳۰۰ متعلق به هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران در فرودگاه بین‌المللی بندرعباس به زمین نشست و طبق برنامه پیش‌بینی شده، قرار بود این هواپیما با شماره پرواز ۶۵۵ به همراه ۲۷۴ مسافر و ۱۶ خدمه پرواز که در مجموع ۲۹۰ نفر می‌شدند در ساعت ۱۰ صبح به مقصد دبی، امارات متحده عربی پرواز کند.

کاپیتان محسن رضایان، خلبان با سابقه پرواز ۶۵۵ هواپیمای ایرباس آ-۳۰۰ بود که بیش از ۷،۰۰۰ ساعت پرواز را در کارنامه خود داشت. هواپیماي ایرباس آ-۳۰۰ با ۱۵ دقیقه تأخیر، در ساعت در ۱۰:۱۷ صبح به وقت رسمی ایران، از فرودگاه بین‌المللی بندرعباس به مقصد فرودگاه بین‌المللی دبی پرواز خود را آغاز كرد،  مدت پرواز تا دبی ۲۸ دقیقه و حداکثر ارتفاع تا ۱۴ هزار پا (۴،۳۰۰ متر) تعیین شد. دقایق نخستین پرواز و مراحل اوج‌گیری تا ارتفاع ۱۲ هزار پایی مطابق طرح پرواز انجام شد و خلبان  پیوسته با برج مراقبت فرودگاه بندرعباس و مرکز کنترل راه‌های هوایی ایران و امارات متحده تماس داشت .

چند لحظه پیش از ورود هواپیمای ایرباس آ-۳۰۰ به منطقه کنترل هوایی امارات، در محلی به نام«مولبیت»، خلبان به مرکز کنترل هوایی کشور اطلاع داد که قصد دارد به ارتفاع ۱۴ هزار پایی صعود کند.

ناو جنگی وينسنس آمریکا در خلیج فارس مستقر شده بود ایچنرمارک قلب این رزم‌ناو به شمار می‌رفت كه وظيفه اصلي آن، کشف هدفهای پرنده، اعم از موشک، هواپیما و پردازش اطلاعات، تعقیب صدها هدف به طور هم‌زمان و کنترل آتش آنها بود، هم‌چنین این رزم ‌ناو به موشک زمین‌به‌هوا با برد ۴۰۸ کیلومتر نیز مجهز بود.

ساعت ۱۰:۲۲صبح ناو جنگی وینسنس آمریکا به حریم آبهای ایران وارد شده بود، به دستور ناخدا ویل راجرز، فرمانده ناو وینسنس، موشک استاندارد ۲ را به سوی پرواز ۶۵۵ شلیک کرد. ناگهان هواپیما از صفحه رادارهای زمینی محو و در آب‌های خلیج فارس سقوط کرد. با عدم اطلاع از سرنوشت هواپیما، برج مراقبت فرودگاه بندرعباس، در تماس با دبی، پیگیر سرنوشت پرواز ۶۵۵ شد ولی آنها اظهار بی‌اطلاعی کردند. بلافاصله ستاد حوادث استان هرمزگان وضعیت اضطراری اعلام و فعالیت خود را آغاز کرد. با شناسایی دقیق محل سقوط، بالگردها و شناورها به موقعیت ۲۶ و ۴۲ عرض شمالی و ۵۶ درجه و ۳ دقیقه طول شرقی منتقل شدند. محل سرنگونی هواپیمای مسافربری ایران‌ایر در تنگه هرمز واقع در خلیج فارس بود. بلافاصله پس از این واقعه، مقامات آمریکایی اعلام کردند که یک فروند هواپیمای اف-۱۴ جمهوری اسلامی ایران را مورد هدف قرار داده‌اند. پس از روشن شدن نوع هواپیما، آمریکا ادعا کرد که در این مورد مرتکب اشتباه شده‌، اما شواهد بعدی این نظر آنان را مردود جلوه داد . مقامات نظامی آمریکا اعلام کردند که هواپیمای ایرباس ایران خارج از مسیر هوایی پرواز داشته و رزم ‌ناو آمریکایی نیز ۷ بار اخطار رادیویی برای هواپیمای ایران مخابره کرده ولی جوابی دریافت نکرده است.(پژمان، 1392) زمانی که هواپیما مورد اصابت موشک ناو وینسس قرار گرفت، هنوز در فضای هوایی جمهوری اسلامی ایران قرار داشت. موقعیت تقریبی هواپیما در زمان سقوط 26 درجه و 38 دقیقه و 22 ثانیه شمالی و 56 درجه و 1 دقیقه و 24 ثانیه شرقی بود.
دلایل و قرائن نشان می‎دهد که نه تنها کشتیهای جنگی ایالات متحده از پیامهای رادیویی هواپیمای ایرباس شمارة 655 که بر روی فرکانسهای باز و به زبان انگلیسی مخابره می‌شد ، باخبر و مطلع بودند، بلکه قطعاً آن پیامها را نیز در اختیار داشتند. پیامهای رادیویی‎ای که نشان دهندة غیرنظامی بودن هواپیما و مسافری و تجاری بودن آن بود. این مدعا با بررسی یافته‎های مربوط به تحقیقات رسمی که ایالات متحده بلافاصله بعد از حادثه انجام داد، ثابت می‎شود. تحقیقات وزارت دفاع آمریکا در خصوص حادثة مزبور در تاریخ 19 ژوئیه (28 تیرماه)انجام و در تاریخ 28 ژوئیه(6 مرداد) منتشر شد.
گزارش وزارت دفاع آمریکا در پاراگراف چهارم از صفحه E-8 اظهار می‎دارد:
«پرواز 655 ایران ایر از بندرعباس شروع شد و به پرواز خود در مسیری عادی ادامه داد تا اینکه هفت دقیقه پس از پرواز توسط یک موشک پرتاب شده از سوی ناو وینسس مورد اصابت قرار گرفت… آخرین تماس خلبان برای گزارش دهی در خصوص موقعیت هواپیما نیز حدوداً در ساعت 9:58 بود.»
از این رو باید نتیجه گرفت که در زمان مزبور، آمریکا از مسئله مسافربری بودن هواپیما و غیرنظامی بودن آن پرواز اطلاع کاملی داشته است.(باقرپور اردکانی، 1390) در خصوص واقعه حمله به هواپيماي شماره پرواز ۶۵۵ ايران بايد توجه داشت كه اولاً هواپيماي ايراني بر فراز آبهاي سرزميني ايران واقع بود و در واقع در قلمروي حاكميت ايران قرار داشته است و لذا نمي توانسته خطري به تماميت ارضي يا امنيت كشوري ديگر تلقي شود. ثانياً خود ناو جنگي وينسنس نيز در آبهاي سرزميني ايران قرار داشتند اين مسئله ۴ سال بعد از آن ماجرا، توسط نیویورک تایمز فاش شد که ناو وینسنس در آب های سرزمینی ایران بوده، نه در آب های بین المللی. اين در حالي است كه طبق كنوانسيون حقوق درياها مورخ ۱۹۸۲ توقف و عمليات نظامي توسط كشتي ها در آبهاي سرزميني مغاير با اصل عبور بي ضرر است. ثالثاً حمله ناو امريكايي به هواپيماي ايراني در زمان مخاصمه مسلحانه ميان ايران و رژیم بعث عراق اتفاق افتاد يعني زماني كه حقوق بين الملل تعهداتي را براي كشورهاي ثالث بار مي كند مانند تعهد به بي طرفي. آمريكا با اين اقدام خود تعهد خود مبني بر بي طرفي در جنگ را نيز نقض كرده است. لذا آمريكا در اين حادثه سه اصل از مسلمات حقوق بين الملل را نقض نمود: نقض اصل آزادي پرواز هواپيماهاي كشوري، نقض اصل عبور بي ضرر در درياي سرزميني و نقض اصل بي طرفي.(ضیایی بیگدلی، 1392: 399)


1- اصول و قواعد حقوقی حاکم بر اختلاف

1-1 نقض کنوانسیون 1944 شیکاگو:
کنوانسیون شیکاگو دربرگیرنده مجموعه جامعی از قواعد حاکم بر هوانوردی کشوری بین‎المللی است. این کنوانسیون که در آن زمان بیش از 160 کشور عضو داشت ، توسط دو کشور ایران و آمریکا تصویب شده بود. ایالات متحده این کنوانسیون را در تاریخ 9 اوت 1946 و دولت وقت ایران آن را در 19 آوریل 1950 به تصویب رسانده بودند. مقدمه کنوانسیون، مواد ا، 2 و 3، بند الف ماده 44 و ضمائم شماره 2، 11 و 15 مشخصاً مواردی را در برمی‎گیرد که ایالات متحده با این اقدام غیرانسانی خود مرتکب نقض آنها شده است که در ادامه به برخی از آنها اشاره می‎شود.
در مقدمه کنوانسیون تصریح شده که هوانوردی کشوری بین‎المللی غیر نظامی از طریق رفتار دوستانه و تفاهم بین کشورها و پرهیز از تنش و اصطکاک توسعه یافته و طرفها با امضای این کنوانسیون اصول و قواعدی را به منظور گسترش هوانوردی غیرنظامی بین‎المللی در فضایی از امنیت و نظم مورد توافق قرار می‎دهند و این کنوانسیون نیز در راستای تحقق چنین اهدافی مدون گردیده است. ماده«یک» کنوانسیون صلاحیت کامل و انحصاری هر کشور بر فضای هوایی بالای سرزمین خود را مورد شناسایی قرار داده است. در مادة«دو» قلمرو سرزمینی هر کشور معین شده و عبارت از فضای بالای مناطق خشکی کشور و نیز فضای بالای دریای سرزمینی یک کشور در مجاورت قلمرو زمینی آن دانسته شده است. مادة«سه» مکرر ( که به پروتکل 1984 مونترآل به کنوانسیون شیکاگو معروف است)، تصریح می‎کند هر یک از طرفهای کنوانسیون می‎پذیرد که از توسل به زور و قوه قهریه علیه هواپیماهای کشوری که حامل مسافران عادی و غیرنظامی است خودداری نماید.
بخشی از مادة 44 کنوانسیون شیکاگو (که سازمان هوانوردی کشوری بین‎المللی «ایکائو» بر اساس آن تأسیس شده است) نیز، تصریح می‎نماید که هدف از ایجاد سازمان از جمله آن است که رشد مطمئن و منظم هوانوردی کشوری بین‎المللی را در جهان گسترش دهد و امنیت پروازی را در این رابطه تضمین نماید.

1-2 نقض کنوانسیون 1971 مونترآل:
 این کنوانسیون که به مسائل مربوط به توقیف و ممنوعیت اقدامات غیرقانونی بر ضد هواپیماهای غیرنظامی و مسافران و خدمه آن می‎پردازد، در پاراگراف الف و ب مادة«یک» خود برخی از این اقدامات ممنوعه را فهرست نموده و از جمله اشاره می‎کند که چنانچه شخصی مرتکب تهاجم غیرقانونی و عمدی شود، از جمله اینکه اقدامی را علیه شخصی که در یک پرواز غیرنظامی به سر می‎برد، صورت دهد و امنیت هواپیما را به خطر اندازد و یا هواپیما را نابود سازد یا به نحوی به آن خسارت وارد نماید که امنیت پروازی را به خطر اندازد، این ممنوعیت ، قانونی وکامل و قطعی است. مادة سوم کنوانسیون مونترآل نیز مرتبط با این قضیه است. زیرا به موجب این ماده، هر یک از طرفهای معاهده متعهد می‎شود که برای هر یک از اقدامات تجاوزکارانه مندرج در مادة«یک» مجازات شدیدی وضع نموده و آن را اجرا نماید. بالاخره، بند «یک»ماده 10 کنوانسیون مذکور نیز در این رابطه حائز اهمیت است که عنوان می‎کند اعضای کنوانسیون بر طبق حقوق بین‎الملل و قواعد حقوق داخلی تلاش خواهند کرد تا اقدامات عملی مناسب را به منظور جلوگیری از بروز اقدامات تجاوزکارانه مندرج در ماده «یک» اتخاذ نمایند.

1-3 نقض معاهده مودت:
مواد 4، 8، 10، از معاهده مودت ایران و آمریکا بنابر ارتباطی که با این اقدام تجاوزکارانه آمریکا در قبال ایران دارند، از سوی ایالات متحده نقض شده است. ماده 4 بیانگر این تعهد است که طرفین معاهده رفتار برابر و منصفانه‎ای را با اتباع و اموال دو دولت خواهند داشت و از توسل به اقدامات نامعقول و تبعیض‎آمیز که به حقوق قانونی آنها لطمه می‎زند، اجتناب خواهند کرد. برابر ماده 8 نیز دو طرف متعهد شده‎اند که نسبت به تولیدات کشور مقابل رفتاری برابر با تولیدات سایر کشورها داشته و هیچ یک از دو طرف نباید محدودیتها یا ممنوعیتهایی را بر تولیدات یکدیگر اعمال نمایند، مگر آنکه چنان محدودیتهایی را در مورد کشورهای ثالث نیز اعمال نموده باشند. بالاخره ماده 10 معاهده مودت نیز اشعار می‎دارد که در سرزمینهای دو کشور آزادی تجارت و کشتیرانی وجود خواهد داشت.
دولت آمریکا با حملة عمدی و تجاوزکارانه هواپیمای مسافربری ایران‎ایر نه تنها اصول و قواعد مشخص قراردادی فیمابین دو دولت را (که به مواردی از آن اشاره شد) آشکارا نقض کرد، بلکه قواعد آشکار و مسلم حقوق بین‎الملل را نیز زیرپا نهاد. در این رابطه، اصولی از منشور ملل متحد در خصوص ممنوعیت توسل به زور (بند 4 ماده منشور) و لزوم احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی واحدهای سیاسی جامعه بین‎المللی نیز حائز اهمیت است.( اردکانی، 1390)
بررسی واقعه از جنبه حقوق مخاصمات
در بررسی سانحه معلوم گردید که هواپیمای مسافری بر فراز آبهای سرزمینی ایران مورد هدف واقع شد ودر حوالی جزیره هنگام سقوط کرد. همچنین در این تهاجم ناو وینسنس وارد آبهای سرزمینی ایران شده بود. قبل از این واقعه توسط نیروهای امریکایی به هواپیمایی گشت ایرانی از لحظه برخاستن از باند فرودگاه بندرعباس تا لحظه فرود اخطار داده می شد. معنای این حرف آن است که نیرو.های امریکایی هواپیمایی دولتی جمهوری اسلامی را حتی بر فراز خاک خود نیز تهدید می کردند حتی در 8 ژانویه 1988 مرتکب نقض حریم هوایی ایران برای رهگیری شده بودند از دیگر سو نیروهای امریکایی به سکوهای نفتی ایران نیز حمله کرده بودند. ماده 2 منشور ملل متحد کلیه اعضاء را از تهدید به زور یا استعمال آن علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی هر کشوری و یا از هر روش دیگری که با مقاصد ملل متحد مبانیت داشته باشد، منع نموده است. دولت ایالات متحده توسط نیروهای نظامی مستقر در آبهای خلیج فارس و دریای عمان در زمان حادثه و قبل از آن عملاً‌، تمامیت ارضی ایران را با استفاده از انواع ترفندها نقض کرده و به انحاء مختلف کشتیها و هواپیماهای دولتی جمهوری اسلامی را تهدید کرد. حمله امریکا به هواپیمای مسافری در حریم هوایی جمهوری اسلامی ایران و در مسیر هوایی بینالمللی مشخص و اعلام شده A-59   نقض قاعده حقوقی عدم توسل به زور و همچنین نقض آشکار تمامیت ارضی یک دولت عضو سازمان ملل می باشد. (نواده تویچی، 1383: 147)
 مواضع حقوقی و سیاسی ایالات متحده آمریکا:
دولت ایالات متحده آمریکا معتقد بود که ناو وینسنس به اشتباه، هواپیمای مورد نظر را یک هواپیمای جنگی تشخیص داده و برای دفاع از خود به سوی آن شلیک کرده است! ‌نماینده دولت ایالات متحده آمریکا در جلسه فوق العاده ایکائو اظهار داشت که‌ فرودگاه بندر عباس در آن روزها بطور دوگانه برای هواپیماهای نظامی و مسافربری ، توسط ایران ، مورد استفاده قرار می گرفت و هواپیماهای اف-14 تام کت ایرانی، این فرودگاه را مرکز عملیات خود قرار داده بودند. به همین جهت، هرهواپیمایی که از بندر عباس پرواز می کرد، بطور خودکار، از نظر نیروهای آمریکایی مستقر در خلیج فارس ، هواپیمای دشمن فرض می شد، مگر آنکه خلافش ثابت شود‌! با توجه به عدم وجود سیستم هشدار هوایی و هواپیماهای اکتشافی در منطقه، کشتی موردنظر( وینسنس )برای تصمیم گیری تنها به وسایل ارتباطی و درک غریزی خود متکی بوده است.(3) با این وجود، دولت آمریکا برای انکار مسؤولیت خود در یک حرکت هماهنگ تلاش کرد تا افکار عمومی را گمراه ساخته و مسؤولیت خود در قبال این حادثه را انکار نماید. ریگان، رئیس جمهور وقت آمریکا ، اظهار داشت که هواپیما مستقیماً به سمت ناو وینسس حرکت کرده و لذا، مورد اصابت موشک قرار گرفته است تا ناو از خود در مقابل حمله احتمالی مراقبت نماید. ژنرال ویلیام جی. کراو یکی از رؤسای ستاد مشترک این کشور نیز ابراز داشت که وینسس «با هدف دفاع از خود" شلیک کرده است.(زمانی درمزاری، 1392)

کاربرد مفاهیم حقوقی برای وینسس
روشن است که اقدامات وینسس به عنوان نمونه ای از موارد دفاع از خود پذیرفتنی نیست. به عنوان مثال، هیچگونه «حمله مسلحانه ای« رخ نداده است یعنی ادعای شلیک گلوله های هشدار از سوی کشتی های گشت زنی ایرانی به سوی هلی کوپتر امریکایی که بسیار نزدیک به آنها (و بر طبق تحقیقات نیوزویک و نایت لاین، اگرچه این امر از سوی امریکا رد می شود، در داخل حریم هوایی ایران) در حال پرواز بوده است، «حمله ای مسلحانه« از شدیدترین نوع آن را که دیوان بین المللی دادگستری در پرونده نیکاراگوئه تعریف می کند، تشکیل نمی دهد. به این ترتیب، نه می توان ویژگی های کشتی های ایرانی را خصمانه دانست و نه می توان اعمال دفاع از خود از سوی وینسس را موجه قلمداد کرد.
از طرف دیگر، واکنش یو اس اس وینسنس برای دفاع از خود «ضروری» نبوده است؛ چراکه کشتی های مسلح گشت زنی ایران که به وینسنس حمله کرده اند، هیچ گونه تهدیدی برای آن محسوب نمی شدند و تا زمانی که وینسنس از در تخاصم وارد نشده بود، به سوی آن شلیک نکرده اند. در واقع، زمانی که وینسنس وارد آبهای ایران می شود، به سوی کشتی های گشت زنی ایران که در حدود هشت کیلومتری آن بوده اند، آتش می گشاید. حتی این تردید وجود دارد که کشتی های ایرانی قادر به دیدن وینسنس بوده باشند، چه رسد به اینکه آن را تهدید کنند. از سوی دیگر، این کشتی ها که به سبکی مجهز شده بودند، به هیچ وجه تسلیحاتی در حد وینسنس نداشته اند.
یو اس اس وینسنس برای دفاع از خود، یعنی مفهومی که به روشنی برای این مورد اطلاق نشدنی است، وارد آبهای ایران نشده است. این کشتی در جهت تحقق قواعد حق درگیری که امریکا تدوین کرده و در نتیجه گذر غیر قانونی از آبهای ایران را اجازه می دهد و آن را به لطف «پیروی از حق دفاع از خود« تایید می کند، وارد آبهای ایران شده است.این سرپوش گذاری به دلیل این واقعیت بود که حادثه هواپیمای ایرانی، مستقیماً به ترویج قواعد حق درگیری امریکا در خلیج فارس مربوط می شد که به شکلی کارآمد استفاده غیرقانونی از زور را تایید می کرد و اصول منشور سازمان ملل متحد را نقض می نمود.(صفدری، موذن، 1393: 29)
نتیجه گیری:
فاجعه حمله به هواپیمای مسافربری ایران مهم ترین و آشکارترین مورد نقض حقوق بین الملل هوایی و قواعد اساسی تضمین امنیت و سلامت هواپیمایی بین المللی کشوری محسوب می شود، اما دولت امریکا در عمل علی رغم ادعاهایی که در جهت حمایت و پاسداری از حقوق بشر داشته و دارد نشان داد که مسیری جز دفاع از حقوق انسان‌ها می‌پیماید؛ چراکه به راحتی از کنار این موضوع گذشتند و به مسببین این فاجعه نشان لیاقت دادند. ادعای دولت امریکا، مبنی بر دفاع مشروع تنها برای فرار از مسئولیت بین المللی خود بوده و فاقد هرگونه وجاهت حقوقی و بین المللی است؛ چراکه دفاع مشروع تنها در برابر نیروی نظامی دشمن قابل تصور است.
از طرفی حضور ناوگان نظامی امریکا در آن مقطع زمانی در آبهای خلیج فارس و حمله به هواپیمای مسافربری ایران یکی از بارزترین نمونه های نقض بی طرفی امریکا در طول جنگ ایران و رژیم بعث عراق است. بی شک این یکی از اسناد بزرگ جنایت امریکا علیه ایران است که هیچ وقت از تاریخ پاک نخواهد شد و تا ابد روی سردمداران امریکایی سیاه خواهد ماند.

منابع:
- باقرپور اردکانی، عباس (1390)  ابعاد حقوقي حمله آمريكا به هواپيماي مسافربري ايرباس، پيش‎شماره دوم فرهنگ پايداري.
- پژمان، ملیحه (1392) توحش مدرن از نوع حقوق بشر امریکایی، باشگاه خبرنگاران جوان، http://www.yjc.ir/fa/news/4286749.
- زمانی درمزاری، محمدرضا (1392) مسئولیت بین المللی دولت امریکا در حمله به هواپیمای مسافربری ایران از دیدگاه حقوق بین الملل، خبر آنلاین.
- صفدری، سیروس؛ مقری موذن، طاهره (1393) بررسی حقوقی امنیت پروازهای غیر نظامی با تمرکز بر ماجرای حمله ناو امریکایی به هواپیمای مسافربری ایرباس ایران، راهبرد، شماره 71.
- ضيايي بيگدلي، محمد رضا (1392)  تخلفات حقوقی ایالات متحده آمریکا در خلیج فارس، آراء و نظرات مشورتي ديوان بين المللي دادگستري، جلد دوم،‌ صص ۳۹۹، ۴۰۰.
- ضیایی، یاسر (1389) تخلفات حقوقی ایالات متحده امریکا در خلیج فارس، حقوق بین الملل عمومی علامه طباطبایی.
- نواده تویچی، حسین (1383) بررسی حقوقی قضیه سرنگونی هواپیمای ایرانی(ایرباس) و تأثیر آن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، دیدگاه های حقوق قضایی، شماره 32 و 33.

ارسال نظر


کد امنیتی
بارگزاری مجدد

شماره 42 - تیر ماه 1395

فراخوان پذیرش مقاله

 
فصلنامه مطالعاتی صیانت از حقوق زنان با رویکرد حقوق و کرامت اسلامی بشر، دارای مجوز رسمی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به شماره 16051 می باشد. پایگاه های نمایه کننده مجله: نورمگز، مگیران، پرتال جامع علوم انسانی، کتابخانه اسناد ملی، سیویلیکا و ...
 
محورهای كلي مقالات با دو گرایش حقوق زنان و حقوق بشر در اين فصلنامه به اين صورت خواهد بود:
حقوق بشر
حقوق زنان
 حقوق بین الملل
حقوق خصوصی
 حقوق عمومی
حقوق کیفری
 
و سایر موضوعات حقوقی که مرتبط با اهداف و کارکردهای فصلنامه و با گرایش حقوق زنان و حقوق بشر باشد.
پژوهشگران گرامی می توانند مقالات مرتبط خود را از طریق سامانه اینترنتی به آدرس زیر ارسال نمایند.
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
شماره‌های تماس:  02188800817   02188900837