آرشيو

برده داری در غرب و تفکر اسلام

امتیاز کاربران
ضعیفعالی 

 

 

چکیده:

نظام برده داری که در آن افراد می توانند مالک یا مایملک یکدیگر قرار بگیرند در قرن نوزدهم میلادی به اوج خود رسید و کشورهای که نظام برده داری در آن ها رایج بود به تدریج به لغو برده داری پرداختند و سرانجام در2دسامبر 1946میلادی توسط سازمان بین المللی حفظ صلح جهانی قانون لغو برده داری تصویب شد علی رغم اینکه همۀ اشکال برده داری درکنوانسیون 1956 میلادی ملغی شد اما هم چنان برده داری به شکل دیگری وجود دارد. نظام برده داری در جامعه پیش از اسلام کاملاً رایج بود و یکی از عوامل تقسیم طبقاتی به شمار می‌رفت اما با ظهور اسلام به دلیل شرایط حاکم بر جامعه امکان مبارزه دفعی وجود نداشت به همین دلیل پیامبر اکرم (ص) مبارزه تدریجی را پیش‌گرفتند و با ارائه برنامه‌های فکری و فرهنگی،الگوهای صحيح رفتاری با بردگان، تنظيم قوانين و مقررات به بهبود وضعیت بردگان پرداختند. .‌پژوهش حاضر با استفاده از روش تحقیق توصیفی _تحلیلی به واکاوی نظام برده داری در غرب از زمان شکل گیری تا حال حاضر ودیدگاه اسلام و پاسخ به برخی از شبهاتی که در مورد نظام برده داری در اسلام مطرح شده است،می‌پردازد.

واژگان کلیدی :برده،نظام برده داری، الغای بردگی،برده داری در اسناد بین المللی،برده داری در اسلام 

مقدمه:

از زمان های دور تاکنون برده ها همواره به عنوان اشیا در نظرگرفته می‌شدند به طوری که آن ها را خرید و فروش،تعویض و یا هدیه کرده و یا حتی به عنوان وثیقه‌ای برای پرداخت بدهی هایشان مورد استفاده قرار می‌دادند.(مجله امید انقلاب،22:1388) برده داری به معنای استیلا وچیرگی یک فرد نسبت به دیگری است و سیطره‌ای است که همه‌ی شخصیت فردی را که موضوع استیلاست از بین می‌برد. مبارزه با نظام برده داری در طول تاریخ  کم و بیش وجود داشته است ولی از قرن نوزدهم تلاش‌های بین المللی برای پایان بخشیدن به این پدیده شوم اوج گرفت و پس از الغای برده‌داری در اوایل قرن بیستم برده داری مدرن به شکل دیگری در جامعه بین المللی نمایان شد.(‌احمدی‌نژاد ودیگران،24:1395)از طرفی دیگر نیز در عربستان با ظهور اسلام تحول جدیدی در نظام برده داری رخ داد و پیامبر اکرم با طرح و برنامه ای مدون به آزاد سازی تدریجی بردگان پرداختند و باتوجه به تغییر شرایط جامعه به دلیل ظهور اسلام نظام برده داری دچار تحولی عظیم شد.در این مقاله قصد داریم به بررسی و تحلیل نظام برده داری در غرب و دیدگاه اسلام همچنین پاسخ به برخی از شبهات مطرح شده در باب برده داری در اسلام بپردازیم.

مفهوم شناسی:

برده:

واژه برده{slave}از ریشه اسلاو slave است،نام قومی و اجدادی گروهی از مردم در اروپای مرکزی و شرقی که از قرن پنجم تا سیزدهم به شدت و به کرات مورد حمله قرار می‌گرفتند و به بردگی گرفته می‌شدند. (مری هال، 5:1395 و4)«برده» یا «بنده» انسانی است که تمام اختیاراتش به دست دیگری سپرده شده و مانند سایر متاع‌ها خرید و فروش می‌گردد و مالک مجاز است به دلخواه خود هرگونه تصرفی در آن بکند.البته همانطور که حدود اختیارات و تصرفات مردم در املاکشان به اختلاف محیط ها،قوانین عمومی و خصوصی ملت ها تفاوت پیدا می‌کند حدود تصرفات مالکین در بنده‌ها نیز به اختلاف ازمنه و محیط‌ها تطورات زیادی به خود گرفته است.(مکارم شیرازی،5:1371)

نظام برده داری:

سیستم برده‌داری شکلی از قشر‌بندی اجتماعی است که در آن انسان‌‍‌ها می‌توانند مالک یا مایملک دیگران باشند.در چنین سیستمی انسان می‌تواند بصورت کالایی درآید که قابل خرید و فروش باشد بنیان و اساس بسیاری از تمدن‌های اولیه مانند تمدن مصر، یونان و روم بر کار بردگان استوار بود اما این عمل تنها به دوران باستان اختصاص ندارد بلکه بین قرون پانزدهم تا نوزدهم میلادی تجارت برده در اروپا و آمریکای شمالی هم رواج داشته است.( خالدی،1393)

تاریخچه برده داری:

تکامل ابزار سبب شد که تولید انسان بالا برود و بیشتر از احتیاج خود تولید کند.پیش از این اگر جنگی درمی‌گرفت اسیران جنگی را با مراسم خاصی قربانی می‌کردند ولی از این پس اسیران جنگی را نمی‌کشتند و از آنها برای تولید بیشتر کار می‌کشیدند در نتیجه اسیران جنگی تبدیل به "برده" یا "بنده" شدند کار برده‌‌ها باعث شد که مقدار محصول زیاد شود بنابراین دیگر نه تنها غذای کافی برای افراد خانواده وجود داشت بلکه انبارها از محصول اضافی پر می‌شدند.بدین ترتیب افراد بانفوذ مانند ریش‌سفیدان از اعتبار و نفوذ خود استفاده کرده و کم‌کم به مالک اموال و برده‌ها تبدیل شدند.مالکیت خصوصی، تراکم ثروت و تقسیم کار اجتماعی به وجود آمد به تدریج انسان هایی که قبلاً به صورت جامعه اشتراکی می‌زیستند، به یک جامعه طبقاتی تبدیل شدند؛ افراد با نفوذ و صاحب برده به صورت برده‌داران در آمدند و در مقابل آنها طبقه بردگان قرار گرفتند.بردگان برای تولید بیشتر به انجام کارهای طاقت‌ فرسا وادار شدند در نظام برده‌داری از آنجا که دولت همیشه حافظ منافع طبقه حاکم بود تمامی قوانین و مذهب در خدمت برده‌داران بود به این ترتیب طبقه حاکم هر روز ثروتمندتر و افراد طبقه پایین فقیرتر می‌شدند.( خالدی،1393) در تمام جوامع عهد باستان برده داری یک سنت پذیرفته شده از سوی عموم به شمار می‌رفت و از حیث سیاسی و اجتماعی نیز امری اجتناب ناپذیر به نظر می رسید در مصر باستان برده‎ها به طور انبوه برای ساخت قصرهای پادشاهی و نیز گورستان‌های فراعنه به کار گرفته می‌شدند «هومر»  حماسه سرای بزرگ مغرب زمین بردگی را سرنوشتی تهدید آمیز برای اسرای جنگی توصیف کرده است در روم باستان برده داری گونه‌ای متفاوت تر از دیگر نقاط جهان داشت به طوری که برده داران رومی از اختیارات بسیاری در خصوص برده هایشان برخوردار بودند  برای مثال تصمیم درباره مرگ یا زندگی برده‌ها در اختیار صاحبانشان قرار داشت با کشف سواحل آفریقا و تصرف جنوب و شمال آمریکا توسط اروپایی ها در قرن 15 و نیز استعمار آمریکای شمالی در چند قرن پس از آن زمینه ای مناسب برای برده فروشی در عصر جدید فراهم شد.پرتغال که فاقد نیروی کار لازم برای کشاورزی بود نخستین کشور اروپایی عصر جدید است که نیاز خود را به نیروی کار از راه وارد کردن برده برطرف کرد پرتغالی‌ها فعالیت در بازارهای برده فروشی سواحل غربی آفریقا را از سال 1444 آغاز نمودند و تا بیش از یک قرن به طور عملی بر همه ی بازارهای برده فروشی آفریقا حاکمیت می کردند. از نیمه ی دوم قرن هفدهم با ایجاد سیستم کشتزار در مستعمرات جنوبی آمریکای شمالی، تعداد برده‌های آفریقایی که برای کار در زمین به آمریکا آورده می‌شدند به طور ناگهانی افزایش یافت به طوری که برخی از شهرهای ساحلی شمال عملاً به مرکز برده فروشی تبدیل شد.(مجله امید انقلاب،1388:22)

الف-اشکال  برده داری: 

برده داری سنتی:

در بردگی سنتی فردی مالک فرد دیگری است به گونه‌ای که می‌تواند هر گونه رفتاری را نسبت به او انجام دهد و او را نظیر یک کالا مورد خرید و فروش قرار دهد و تمامی امور او در کنترل فرد مالک قرار دارد.(ابراهیمی،1393)آن روز که انسان از کشتن دشمن خود چشم پوشید و به بندگی گرفتن او قناعت کرد از لحاظ اخلاقی پیشرفت شایان ملاحظه ای در حوزۀ بشری حاصل شد هنگامی که سازمان بردگی بر شالوده‌ای قرار گرفت و سود آن شناخته شد دامنۀ برده گیری وسعت پذیرفت و غیر از اسیران جنگی دسته های دیگری مانند کسانی که وام خود را نمیتوانستند بپردازند یا جنایتکاران را نیز در عدد غلامان درآوردند و هجوم هایی تنها به خاطر گرفتن بنده مرسوم گردید. به این ترتیب بردگی که از جنگ نتیجه شده بود کارش به جایی رسید که خود عامل پیدایش جنگ شد لذا به مرور زمان برده داری به عنوان یک سنت غلط به نحو چشمگیری توسعه یافت تا جایی که این عمل نکوهیده در میان تمام ملت‌ها و اقوام دنیای کهن رایج شد نتیجه اینکه این پدیده در دوره‌های گذشته مستند به ریشه‌های عمیق اجتماعی،اقتصادی و فرهنگی بود به طوری که حتی افلاطون و ارسطو نیز این پدیده را به عنوان یک قانون اصیل اجتماعی تلقی کرده فلسفۀ سیاسی و اجتماعی خود را بر آن بنیاد نهاده‌اند چنانچه ارسطو که در قرن چهار میلادی می زیست بردگى را امرى طبیعى معرفی نمود برده را نه انسان بلکه ابزارى در کنار دیگر ابزارها در نظر می‌گرفت وی معتقد بود هریک از انسان‌ها طبیعتاً در نقشی خاصی قرار می‌گیرند از این رو وی تأکید می‌کند هر کس که به حکم طبیعت نه از آنِ خود، بلکه از آن دیگرى باشد طبعاً بنده است همچنین ارسطو مساوی نبودن انسان‌ها را امری طبیعی و بردگی را جزء ذات بردگان تعبیر می‌کرد بر این اساس، تحت تأثیرعرف رایج و عقاید علمای آن دوران خرید و فروش انسان‌ها به صورت تجارت قانونی بردگان رواج داشت و نظام‌های مختلف نه تنها برده داری را نفی نمی‌کردند بلکه صاحبان قدرت در این امر دخالت داشتند.( احمدی نژاد و دیگران،25:1395و26) 

الغای بردگی:

بردگی تا حدود نیمه قرن 19 میلادی به قوت خود باقی بود ولی از آن به بعد نهضت دامنه داری برای الغای آن در سراسر جهان آغاز گردید و شاید پیش قدم در این موضوع «انگلستان» بود به طوری که پس از مدّت کوتاهی (در سال 1840) برده فروشی حتی در مستعمرات هم ملغی شده بود.در «فرانسه» تا انقلاب 1848 و در «هلند» تا سال 1863 بردگی رایج بود و از آن به بعد خرید و فروش برده ها ممنوع گردید.در «آمریکا» تا سال 1860 بردگی رواج خود را از دست نداده‌بود ولی از آن سال جنگ های خونینی برسر این موضوع در میان آمریکای شمالی و جنوبی در گرفت. جنوبی‌ها که به واسطه شدت احتیاج به برده‌ها در مزارع طرفدار ادامه این وضع بودند باشمالی‌ها که خود را تا حدود زیادی از آن مستغنی می‌دیدند درگیر شدند سرانجام پس از چهار سال این جنگ‌ها که بعداً به نام «جنگ‌های انفصال» نامیده شد به نفع شمالی‌ها پایان پذیرفت و بردگی در سراسر «آمریکا» الغا شد و بالاخره در اواخر قرن نوزدهم کلیه دولت‌ها متفقاً بردگی را قدغن کردند.(مکارم شیرازی،6:1371و7) پذیرش قانون عدم برده داری از سوی سازمان بین‌ المللی حفظ صلح جهانی(1946-1920) در سال 1926 موفقیتی بزرگ در این زمینه به شمار می‌رفت به ویژه که بنابراین کنوانسیون همه‌ی اشکال برده‌داری در آن زمان ممنوع اعلام شد. (مجله امید انقلاب،22:1388)

 بالاخره در اواخر قرن نوزدهم تقریباً تمام دولت‌ها بر ابطال بردگی اتفاق کردند و کمتر نقطه‌ای پیدا می‌شد که خرید و فروش برده در آنجا مجاز بوده باشد افراد ظاهر بین الغای بردگی را یک قدم بزرگ به سوی آزادی بشر می‌پندارند و آن را دلیل بارزی بر نفوذ روح عدالت پروری در جامعه‌های متمدن کنونی می‌دانند اما متاسفانه اگر استعمار و بردگی فردی بنا به عللی الغا شد استعمار و بردگی ملت‌ها که صورت موحش‌تر و بزرگ‌تر آن است جانشین آن گردید. با توسعه صنایع در قرن هجده و نوزده کارها از صورت فردی به صورت اجتماعی درآمد و بارهای سنگین به دوش کارگاه‌های صنعتی افتاد و در نتیجه احتیاج به وجود برده‌ها کم شد از طرف دیگر استعمار کشورها که از چندین قرن قبل از جریان الغای بردگی شروع شده بود در این موقع به مرحله کمال و رضایت بخشی رسیده بود و با وجود آن همه مستعمرات چندان نیازی به وجود برده‌های خصوصی نبود برای مثال اگر کشور انگلستان در قرن 19 پیشرو الغای بردگی بود به این دلیل که یک قرن قبل از آن پنجه‌های استعمار خود را در زرخیزترین مستعمرات یعنی کشور هندوستان محکم کرده بو‌د بنابراین نباید تصور کنیم که بردگی به معنی واقعی از جهان رخت بر بست بلکه عنوان و اسم خود را تغییر داده و به صورت وسیع‌تر و برده داری ملت‌ها در آمد.(نعمتی،1390)

برده داری مدرن:

بردگی مدرن دارای سه ویژگی و مشخصه خاص است، اول:درجه ای از محدودیت در قبال حق ذاتی فرد درآزادی جابجایی دوم‌:درجه‌ای از کنترل بر تعلقات شخصی فرد و سوم: وجود یک رضایت آگاهانه ودرک کامل در ماهیت ارتباط طرفین، بر اساس این تعریف می‌توان گفت در برخی موارد بردگی مدرن اشخاص عموما برای فرار از فقر و کمبودهای اقتصادی در دام سوداگران افتاده و مورد بهره کشی و استضعاف قرار می‌گیرند در مواردی مانند قاچاق زنان و کودکان، گردشگری جنسی،قاچاق اعضای بدن و نسوج در حقیقت بردگی مدرن نقض بی‌رحمانه حقوق و کرامت انسانی است نظام بین الملل حقوق بشر منع بردگی و برده داری را از جمله حقوق بنیادینی دانسته که از هنجارهای اساسی و تخطی ناپذیر حقوق بشر بوده و در کلیه اسناد جهانی و منطقه‌ای حقوق بشر به آن اشاره شده است در زمینه منع بردگی دو کنوانسیون بردگی 1926 وکنوانسیون تکمیلی بردگی و مبارزه با رویه‌های مشابه بردگی 1956 به تصویب رسیده است اما متاسفانه علی رغم تعهد ظاهری کشورها به مبارزه با ‌بردگی و رویه‌های مشابه آن قانون گذاری متناسب با این رویه‌ها صورت نپذیرفته است. (فلاحتی،1:1382)امروزه برده داری صورتی متفاوت از گذشته به خود گرفته است برای مثال برده‌های امروزی به ویژه در مناطق فقیر جهان بسیار ارزان‌تر از گذشته هستند لذا برده داران دیگر مجبور نیستند برای خرید برده هزینه‌های گزافی بپردازند و به تبع آن قربانیان امروزی برده فروشی نیز ارزش چندانی ندارند.از سوی دیگر از آنجا که برده‌های امروزی اغلب از کشورهای فقیرنشین و به عبارت بهتر از میان مردمی هستند که تصویر روشنی از آینده‌ی خویش به دلیل فراوانی تعداد برده‌ها ندارند به راحتی می توان یک برده‌ی بیمار یا مرده را تعویض کرد علاوه بر آن دیگر مانند گذشته برای نگه داشتن برده‌ها از زنجیر استفاده نمی‌شود بلکه امروزه از طریق اعمال خشونت و تهدید آن‌ها را ربوده و به کار وا می‌دارند. امروزه قربانیان برده داری مدرن در زمینه‌های مختلفی نظیر خرید و فروش اعضای بدن،استخراج معدن،کار در معادن زغال سنگ،اشتغال در صنایع تولید لباس، فولاد، قهوه و شکر، کار در خانه و به ویژه در کشاورزی به کار گرفته می‌شوند.محصولاتی که به این طریق در جهان تولید می‌شود معمولاً با قیمتی ارزان در بازار کشورهای صنعتی ثروتمند عرضه می‌شوند که در این میان بیشترین سود عاید کمپانی‌های بزرگ می‌شود.(مجله شمیم معرفت،146:1389)

برده داری در اسناد بین المللی:

طبق سخنان مقام‌های سازمان ملل باوجود گذشت بیش از 200سال از زمان لغو رسمی بردگی هنوز این شیوه استثمار و بهره کشی از انسان‌ها به تاریخ نپیوسته و یک واقعیت جاری است  بردگی اکنون در نقاط مختلف دنیا به شکل‌های گوناگون و وحشیانه در حال ظهور و گسترش است از نکات تلخ و شگفت‌آور گزارش سازمان ملل و سازمان بین المللی کار این است که بردگی یک پدیده جهانی است که به همان اندازه که بر کشورهای فقیر تاثیر می‌گذارد در کشورهای ثروتمند نیز جریان دارد بنا‌بر‌این گزارش در حال حاضر بیش از 27 میلیون نفر اعم از مرد، زن و کودک هر روز در نظام بردگی و در شرایط بردگی بسر می‌برند و بردگی آن‌ها به همه‌‎ی شیوه‌ها اعم از اشکال سنتی یا مدرن با توجه به تقاضای بازار رو به افزایش است.کار اجباری یکی از مهم‌ترین اشکال بردگی در عصر کنونی است که به گفته‌ی سازمان بین المللی کار در حال حاضر حدود 12 میلیون و 300 هزار نفر در جهان گرفتار آن هستند قربانیان این شیوه‌ی بردگی همواره افراد بسیار ضعیف و فقیر جامعه هستند و از کارگران مهاجر که برای پرداخت بدهی‌های خود به باندهای قاچاق به آن تن داده‌اند تا زنان و دختران مجبور شده به فحشا را در برمی‌گیرد .گزارش سازمان ملل تاکید دارد که بردگی در عصر جدید ناشی از فقر، طرد اجتماعی، به حاشیه راندن افراد، فقدان دسترسی به آموزش و وجود فساد در جامعه است.بنا‌براین گزارش، در میان اشکال مدرن بردگی به صورت کار اجباری، موارد متعددی در میان خدمتکاران خانگی و نیز بخش‌های ساخت و ساز مسکن، صنایع غذایی و صنایع تکمیلی به چشم می‌خورد. «ناوی پیلاوی» کمیسر سایق سازمان ملل برای حقوق بشر، بردگی را «یک جنایت علیه بشریت» خواند که «زندگی انسان ها و جوامع را ویران می‌کند و با‌وجود به رسمیت شناختن جهانی لغو آن عامل رنج 27 میلیون نفر در عصر کنونی است که بحران کنونی اقتصادی جهان می‌تواند بر شمار افراد برده در جهان بیفزاید.» طبق آمار اتحادیه اروپا امروزه تنها در آلمان 20 هزار برده وجود دارد که به اجبار مورد تجاوز جنسی قرار می‌گیرند هر چند برده داری در سراسر جهان به طور رسمی لغو شده است اما این ممنوعیت تنها منحصر به روی کاغذ است زیرا امروزه اشکال دیگری از برده داری، با عنوان برده داری مدرن، قربانیان بسیاری را اعم از زندانیان سیاسی، کودکان، کارگران و مهم تر از همه قربانیان سوء استفاده جنسی اجباری را در کام خود فرو می‌برد.این آمار 27 میلیونی تنها بخشی از چهره پنهان تمدن امروز است، زیرا طبق آمار سازمان جهانی کار، هم اکنون در سراسر جهان 250 میلیون کودک در سنین بین 5 تا 14 سال به گونه ای برده وار مشغول به کار هستند. امروزه استفاده برده وار از کودکان خردسال به عنوان نیروی کار به ویژه در کشورهای غیر صنعتی امری عادی تلقی می‌شود این گونه کودکان اغلب در کشتزارها به کار گرفته شده و یا به تکدی گری و کاردر خانه گماشته می‌شوند این کودکان در مواردی نیز به اجبار مورد تجاوز جنسی قرار می‌گیرند اما شاید تاریک ترین فصل برده داری مدرن، تجاوز جنسی اجباری به عنوان یکی از پیامدهای تجارت انسان در دنیای کنونی باشد که پس از فروپاشی بلوک شرقی در غرب رواج پیدا کرد. دختران و زنان بسیاری توسط باندهای سازمان یافته از اروپای شرقی اغفال شده و در حالی که مدارک و اوراق شناسایی شان نیز در همان محل به زور از آن‌ها گرفته شده است به اروپای غربی منتقل و پس از تجاوز اجباری در شرایط زندگی و کاری بسیار تحقیر آمیزی نگهداری شده و در مراکز خاصی با هدف بهره برداری جنسی به بردگی گرفته می‌شوند. طبق آمار هر ساله200 هزار نفر در کشورهای عضو اتحادیه اروپا به اجبار مورد تجاوز جنسی واقع شده و توسط تاجران انسان به فروش می‌رسند. حدود 120 هزار زن و دختر هر ساله در اروپای غربی قاچاق می‌شوند. سازمان ملل هزینه این تجارت را مبلغی بالغ بر 4 میلیارد دلار در سال تخمین زده است این افراد نه امکان دفاع از خود را دارند و نه این که می‌توانند به گونه ای دیگر امرار معاش کنند زیرا آنها به طور قانونی صاحب هیچ گونه مجوز کار و اقامت در آن کشورها نیستند.(مجله شمیم معرفت،146:1389)

برده داری در اسلام:

الف-برده داری پیش از اسلام:

در عربستان مدت‌ها پيش از ظهور اسلام برده داري امري كاملاً رايج بود. نظام برده داري از اركان اجتماعي قبايل عرب به شمار مي‌آمد و بردگي از عوامل مهم تقسيم طبقاتي بود عواملي هم چون اسارت در جنگ‌ها، غارت‌ها، فقر و نداري، بدهكاري، آدم ربايي و تجارت از اسباب عمدة بردگی در جاهليت بود و اساساً هر كس به هر طريقي كه بر ديگري تسلط و غلبه مي‌يافت او را به بردگي مي‌كشاند. در جامعة جاهلي بردگان پست‌ترين و پا يين تر‌ين طبقة اجتماعی عرب را تشکيل مي‌‌دادند آن‌‎ها در ردیف حیوانات به شمار می‌آمدند و از همۀ حقوق انسانی و مزایای اجتماعی محروم بودند. (قاسمیان،68:1391) برده دارى با سابقه بسيار طولانى در ميان تمام ملل و اقوام و كشورهاى جهان باستان رايج و متداول بود و پس از آن نيز همواره ادامه يافت در مناطق تمدن خيز شبه جزيره عربستان  به ويژه جنوب آن كه خاستگاه تمدن‌ها و حكومت‌هاى كهن بوده نظام برده دارى از سوى حاكمان اجرا مى‌شده است. علاوه بر اين، مجاورت عربستان با حكومت ايران و روم كه از دولت هاى برده دار آن دوره بودند و هم چنين سكونت قبايل يهودى و مسيحى در عربستان كه برده دارى ازاصول فرهنگى اجتماعى آن ها بود در آشنايى مردم عرب با برده دارى بى تأثير نبوده است. به هر حال، جامعه جاهلى،جامعه اى برده دار بوده و سيستم اقتصاد برده دارى بر آن حاكم بوده است.با توجه به استحكام ريشه‌هاى برده دارى در جامعه، امكان مقابله سريع و بى امان با اين پديده تلخ اجتماعى نبود و موانع فراوانى وجود داشت كه درمان اين درد را به تأخير مى‌انداخت به گونه اى كه اگر اسلام برده دارى را يك سره حرام و ممنوع اعلام مى‌كرد شيرازه زندگى اجتماعى اقتصادى جامعه از هم مى‌پاشيد و جامعه با بحران شديد روبه رو مى‌شد بسيارى از افراد جامعه سرمايه و ابزار كار و زندگى خود را از دست مى‌دادند و با آزادى بردگان، جمعيت انبوه بى كار و بدون پشتوانه مالى و حمايت قبيله اى پديد مى‌آمد كه براى امرار معاش مى‌بايست به شيوه‌هاى ناصحيح دست زنند و اين امر باعث اختلال در نظم و امنيت جامعه مى‌شد علاوه بر اين با توجه به سابقه بدرفتارى اربابان با بردگان امكان انتقام جويى از سوى بردگان آزاد شده متصور بود.(عرب ابوزید آبادی،1385)

ب_نفی برده داری با ظهور اسلام:

بعثت پیامبر اسلام در شرایطی واقع شد که برده داری به عنوان امری قانونی و طبیعی با فرهنگ و اقتصاد آن روز پیوندی ناگسستنی داشت.از این رو، در چنین شرایطی ممنوعیت صریح و ناگهانی بردگی از سوی عوام قابل تحمل نبود و براى دین نوین و نوپاى اسلام مقابله با آن بسیار دشوار بود «ممنوعیت بردگی» برای اکثریتِ مردم آن روز ضد ارزش به شمار می‌رفت و پذیرش آن نیازمند ایجاد زمینه‌هاى فکرى و فرهنگى بود که عزم و ارادۀ جهانى را با خود همراه سازد چرا که بدون فراهم آمدن این زمینه‌ها، مبارزۀ گسترده وهمه جانبه با این معضل ریشه دار جهانى امکان پذیر نبود و الغاى بردگی از سوى انسان‌هایى که به آن خوگرفته بودند پذیرفته نمی‌شد. بر این اساس، مبارزه عملى با برده دارى نیازمند طرح مسائل بنیادین فکرى در این باره بود  زیرا همان طور که بیان شد در بسیارى از جوامع این تفکر وجود داشت که برخى انسان ها اساساً برده متولد و آفریده شده‌اند.(همان،1385)

پیامبر(ص)از همان آغاز رسالت خو يش  برای مقابله با برده داري و موانع فرا رو‌ي آن تدابيري انديشيدند ايشان از دو بُعد، مبارزه با برده داري را دنبال كردند: نخست از بُعد فكري و فرهنگي كه پيش زمينة اقدامات بعدي ايشان بود، دوم اقدامات عملي در زمينة ريشه کن كردن تدريجي نظام برده داري،در بُعد فكري و فرهنگي، اسلام با دعوت انسان‌ها به بندگي خدا و خروج از ر قّيت ديگران ،مبارزه با ظلم و بي عدالتي و تبعيض، ايجاد روح مساوات و برابري در انسان‌ها، مبارزه با اشرافي گري و تن پروري و رفاه طلبي، و دفاع از محرومان و مظلومان، مبارزه با استثمار انسان ها و رعايت عزّت و كرامت انساني به صورت علني، به مبارزه با برده داري پرداخت و مخالفت خود را با برده داري آشكار ساخت. از بُعد عملي نيز پيامبراكرم (ص) مسئله را به دو بخش بردگان موجود در جامعه و بردگاني كه ممكن است به جامعه افزوده شوند تقسيم كردند معلوم است که مسئلة ضروري و مهم در اين ميان مانع تراشي در مسير شكل گيري و توسعة اين پدیده يعني راه ورود افراد جديد به حوزة بردگي است كه اسلام با ترفندي خاص اين مسير را محدود ساخت. اسباب و علل بردگي در عصر جاهليت عبارت بود از،اسارت در جنگ‌ها و غارت‌هاي قبيله اي، بدهكار شدن، فقر و نداري، تجارت، قاچاق، دزديدن انسان ها و مانند آن؛ اسلام همة اين راه ها و سرچشمه‌هاي بردگي را مسدود نمود و با آن مبارزه كرد  بنا بر قانون اسلام هيچ انسان آزادي به دليل فقر، بدهكاري، ربوده شدن، اسارت در جنگ ها و غارت هاي قبيله اي و مانند آن به بردگي درنمی‌آید. پيامبر از همان آغاز رسالت مبارزه با بردگي را در كانون توجه خود قرار دادند و طرح عملي براي آزادي بردگان را با حكمت و مصلحت دنبال كردند در حقيقت، آنچه كارنامة اسلام را در برخورد با مسئلة بردگي و رفتار با بردگان، درخشان جلوه داده و دين اسلام را از ساير اديان و مذاهب جهان ممتاز ساخته طرح فراگير آزادسازي بردگان است كه تحت عنوان «عِتْق» یکی فروغ فقهی اسلام مطرح شده است. «عِتْق» از پرفضيلت ترين عبادات و با ارزش ترين اعمال صالح در اسلام به شمار مي‌آيد تا آنجا كه يكي از چند معيار سنجش اعمال نيك است مانند شهادت در راه خدا. در همان آيات نخستين قرآن  توصية جدي به آزادسازي بردگان شده و راه نجات از آتش جهنم و عذاب دوزخ آزاد كردن بردگان معرفي شده است. قرآن كه در آيات گوناگون به تشريح بسياري از جنبه‌هاي فردي و اجتما عي انسان و ارزش نوع بشر پرداخته  پس از سرزنش انسان به خاطر ناتواني از درك راه‌هاي سعادت يكي از آنها را آزاد كردن بندگان مي داند: أَلَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَیْنَیْنِ*  وَلِسَانًا وَشَفَتَیْنِ*وَهَدَیْنَاهُ النَّجْدَیْنِ*فَلا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ*وَمَا أَدْرَاکَ مَا الْعَقَبَةُ*فَکُّ رَقَبَةٍ.(بلد:8-13) بلال حبشي از جمله آزاد شدگان به سبب نزول اين آيه است. علاوه بر آن اسلام از بُعد تربيتي نيز توجه ويژه اي به بردگان داشت در دوران تربيت اسلامي كه بردگان مسير خود را طبق برنامة حساب شدة اسلام به سو ي آزادي مي‌پيمايند اسلام بر ای احياي حقوق آنها اقدامات وسيعي كرده و شخصيت انساني آنان را احيا نموده و به بردگان كرامت و عزّت انساني بخشيده است تا آنجا كه از نظر شخصيت انساني هيچ تفاوتي ميان بردگان و افراد آزاد نمی‌گذارد و معيار ارزش را فقط «تقوا» قرار می‌دهد.(قاسمیان،70:1391و69)اسلام در محیطی ظاهر شد که برده‌ها در سخت ترین شرایط زندگی می‌کردند در محیطی که زنان آزاد حق حیات نداشته باشند و زنده به خاک سپرده شوند پیداست که با برده‌ها که اصولًا جزء بشر محسوب نمی‌شدند چطور معامله می شد اسلام دست به اصلاحات وسیعی در مورد برده ها برد که در دنیای آن روز طرفدار نداشت و این اصلاح دامنه‌ دار جزئی از اصلاحات عمیق و کلی اسلام در عموم شئون زندگی انسان‌ها بود.(مکارم شیرازی،10:1371)درحقیقت اسلام  بردگان را در شمار اجتماع بشری آورد و کلیۀ امتیازاتی که از نظر ظاهر در میان بشر بود، به جز تقوا ملغی نمود همچنین دستورات فراوانی برای رفق و مدارا با بردگان صادر کرد.(مکارم شیرازی،293:1338) 

پیامبر اسلام با سیره عملی خود رفق و مدارا با بردگان را به مردم آموزش دادند در احادیث و روایاتی که از ایشان و ائمه می‌خوانیم الگوی رفتاری با بردگان را مشاهده می‌کنیم.از جملۀ این موارد حدیثی از پیامبر اکرم(ص) که می‌فرمایند:« بندگان شما برادران شما هستند که خداوند آنها را زیر دستان شما قرار داده است پس هر کسى برادر وى زیر دستش باشد باید ازغذاى خود به او بخوراند واز لباس خویش بر او بپوشاند و کارى که بیش از طاقت وى باشد بر او تکلیف نکند و اگر او را به کار سختى مکلف نمود یاریش نماید.» همچنین در سیره عملی و رفتاری امامان معصوم نیز رفق و مدارا با بردگان را میبینیم .امام علی(ع) به غلام خود «قنبر» می فرمودند: «من از خدای خود شرم دارم که لباسی بهتر از تو بپوشم، زیرا رسول خدا (ص) می فرمود: از آنچه خودتان می پوشید بر آنها بپوشانید و از آنچه خود می‌خورید به آنها بخورانید.» امام صادق (ع)می فرماید: «هنگامی که پدرم به غلامی دستوری می‌داد ملاحظه می‌کرد اگر کار سنگینی بود بسم اللَّه می‌گفت و خودش وارد عمل می‌شد و به او کمک می‌کرد.»اسلام برنامه وسیعی برای آزاد شدن بندگان تنظیم کرد که طبق آن در مدّت کوتاهی به تدریج از نعمت آزادی برخوردار شوند بدون این که عکس العمل ناگواری داشته باشد از طرفی توصیه‌های فراوانی برای آزاد کردن بندگان شده است علاوه براین بزرگان دین عملاً مردم  را به آزاد کردن غلامان تشویق می کردند.به طوری که در حالات حضرت علی (ع) نوشته‌اند: هزار غلام از دسترنج خود آزاد کردند و برای تکمیل این منظور مقرّراتی در اسلام وضع شده که اگر کسی راضی به آزاد کردن بی قید و شرط بنده خود نشود، بتواند طبق آن با شرایط مناسبی او را آزاد سازد،در فقه اسلامی دو نوع آزاد کردن مشروط به نام «تدبیر» و «مکاتبه» دیده می‌شود که احکام مفصّلی دارد.«تدبیر» عبارت از این است که آقا بنده خود را مشروط به وفات خود آزاد می کند و پس از مرگ او بلافاصله آزاد می‌گردد و «مکاتبه» عبارت از این است که او را مشروط به پرداختن مبلغی (که معمولًا از قیمت او کمتر خواهد بود یا مساوی) آزاد می نماید،قابل توجّه این که اگر بنده از پرداختن مبلغ مزبور عاجز شود باید حاکم اسلام او را از بیت المال از سهم زکات آزاد کند این مقرّرات همه حاکی از علاقه شدید قانون گذار و شارع مقدّس اسلام به آزادی بردگان است.(مکارم شیرازی،12:1371) در ادامه، برای تبیین این مسنله لازم است بحث به بردگی گرفتن اسرای جنگی اشاره شود در این خصوص میان فقهای شیعه اختلاف  نظر وجود دارد برخی بر‌این  باورند که راه ازدیاد بردگان در جامعۀ اسلامی به بردگی گرفتن اسرای جنگی بوده است که در جنگ‌های مسلمانان با غیرمسلمانان از سوی سپاه اسلام اسیر می‌شدند. این گروه از علما معتقدند که در خصوص اسرای جنگی در عمل سه شیوه وجود داشته است: یکی آزاد کردن بدون عوض،دیگری آزادکردن در قبال اخذ فدیه یا معاوضه با اسرای مسلمان، و سومین راه به بردگی گرفتن لذا تنها به عنوان یکی از سه حکمی که در خصوص اسرای جنگای وجود دارد بحث استقراق «به بردگی گرفتن اسرا» به جا مانده است در این خصوص یکی از مراجع بزرگ تشیع این چنین بیان نموده است: حکم استقراق یک حکم الزامی نیست و کاملاً منعطف است و درصورتی که مقتضی باشد به کلی می‌توان از آن چشم پوشید .(مکارم شیرازی،302:1338) و اگر با درنظرگرفتن شرایط زمانی و مکانی ضرورتی احساس نشود و زیان داشته باشد(همانند زمان ما) به طور الزام باید از آن صرف نظر کرد و یکی از دو حکم دیگر که اقرب به صلاح است، اجراشود .(مکارم شیرازی،15:1371) در رابطه با تجارت برده گرچه اسلام آن را به دليل رعايت مصالحى كه بيان شد به طور مطلق تحريم نكرد اما آن را به شدت تقبيح كرد و آن را به بردگانى كه از بلاد كفر آورده مى‌شدند و طبق عرف رايج آن كشورها به بردگى درآمده بودند منحصر كرد. 

پیامبر اکرم(ص) همواره شغل برده فروشى را نكوهش مى‌كردند و مى‌فرمودند:« شر الناس من باع الناس؛بدترين مردم كسى است كه انسان مى‌فروشد.» وقتى فردى از رسول خدا(ص)سؤال مى‌كند كه دخترش را به ازدواج چه كسى درآورد؟ حضرت در پاسخ چند نفر را استثنا مى‌كند، از جمله آن‌ها فرد نخّاس (برده فروش) كه كراهت اين شغل را از ديدگاه پيامبر بيان مى‌كند.در‌ روايت ديگر پيامبر ضمن شمردن شغل‌هاى مكروه  برده فروشى را نيز مكروه مى‌داند و درباره علت كراهت آن مى‌فرمايند:«و امّا النخاس فإنّه اتانى جبرئيل فقال يا محمد شرار امتك الذين يبيعون الناس.اسلام با بردگى هر انسانى كه در بازار برده فروشان فروخته مى‌شد و مهر بردگى به پيشانى او خورده بود موافق نبود.» پيامبر اسلام درباره انسان هايى كه از افريقا ربوده مى‌شدند و سپس در كشورهاى آسيا و ديگر كشورها به عنوان برده فروخته مى‌شدند فرمودند:بردگى درباره آن ربوده شدگان صحيح نيست و آنان همگى آزادند مثل ساير مردم آزاد و نمى توان آن ها را خريد و فروش کرد. اساساً اسلام با قاچاق انسان و خريد و فروش افراد آزاد مخالف است و در اين زمينه، روايات فراوانى وجود دارد كه مسئله را از بديهيات دين اسلام كرده است از اين رو تجارت انسان ها در صورتى كه از راه هاى غيرمشروع به بردگى كشيده شده باشند حرام است.(ابوزیدی آبادی،1385)

شبهات مطروحه درمورد برده داری در اسلام:

1.علت دارا بودن امامان معصوم کنیز و غلام: امامان معصوم از بردگان برای کارهای خود استفاده می‌کردند ولی سیره ائمه در گرفتن عبد و مولا به آن معنی که در ذهن ما می‌باشد، نبوده است. ائمه بردگان را تحت حمایت خود قرار می‌دادند و آن‌ها را تربیت اسلامی می‌کردند و به جامعه نیز نوع برخورد با بردگان را آموزش می‌دادند.در روایات داریم که امام علی(ع) هزار برده از دست‌رنج خود آزاد کرد «اعتق الف مملوک ص کدّیده». عشق قنبر غلام حضرت علی به او معروف است او صلابت و نرمی  حضرت علی (ع) هر دو را دوست می‌داشت. حضرت علی (ع) لباس گران‌تر و زیباتر را به قنبر می‌داد و ارزانتر را خود می‌پوشید و در جواب قنبر می‌گفت: تو جوان هستی و؛ «أنا استحیی من ربّی أن أتفضل علیک؛ سمعت رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وآله) یقول: البسوهم مما تلبسون و أطعموهم مما تأکلون ...» «یعنی از خدای خود شرم دارم که بر تو برتری بجویم، از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌شنیدم که می‌فرمود: به آن‌ها از همان لباس که خود می‌پوشید. و همان غذایی بدهید که خود می‌خورید» امام سجاد (علیه‌السّلام) مکتبی را در دوران خفقان بنی‌امیه به وجود آورد و آن این بود که ایشان بند‌گان زیادی می‌خرید و آن‌ها را تربیت کرده و به هر بهانه‌ای آزاد می‌کردند و باقی مانده آن‌ها را در شب عید فطر هر سال آزاد می‌کرد و سال بعد دوباره چنین می‌کردند.علت این که چرا امامان معصوم بردگان را در همان ابتدا آزاد نمی کردند.این کار معصومین (ع) می‌تواند چند دلیل داشته باشد از جمله: اوّلاً، تسلط روی عبد بسیار بیشتر از تسلط بر روی خادم آزاد است، اگر آن‌ها را از همان اوّل آزادی می‌کردند هدفی که ائمه(ع) داشتند به اینکه آن‌ها را تربیت اسلامی می‌کنند و نیز جامعه را آموزش دهند که با برده‌ها چگونه عمل کنند، انجام نمی‌شد. ائمه از برده‌ها مبلّغ دینی و انسان آزاداندیش می‌ساختند و به جامعه نیز می‌آموختند که برده را همان ابتدا رها نکنند بلکه بعد از تربیت آن‌ها به آن‌ها از اموالی که خدا به آن‌ها داده؛ بدهند سپس آزادشان کنند. ثانیاً، اگر آن‌ها را از همان اول آزاد می‌کردند و از آن‌ها به عنوان خادم با یک مقرری استفاده می‌نمودند خیلی از آن‌ها که هنوز طعم عطوفت و رأفت و علم ائمه را نچشیده بودند (خصوصاً با توجه به اینکه بسیاری از آن‌ها حتی مسلمان هم نبودند) دلیل نمی‌دیدند که بمانند و خادم باشند و تربیت اسلامی شوند. ثالثاً، ائمه (ع)آن‌چنان به برده‌ها احترام می‌کردند که در موارد زیادی آن‌ها حاضر نمی‌شدند از نزد ائمه (ع) بروند آن‌ها عملاً فرقی با فرد آزاد نداشتند و به عنوان عضوی از اعضاء خانواده محسوب می‌شوند، مانند قنبر؛ با آنکه حضرت علی (ع) هزار بنده آزاد کرده بود اما او تا آخر نزد علی ماند و بعد از ایشان در راه علی (ع) به شهادت رسید.(حسینی،1394)

2.حکم آزادی بردگان به صورت تدریجی : با در نظر گرفتن توسعه و رواج کامل بردگی در آن روز و سر و کار غالب مردم با خرید و فروش برده ها در صورت آزادی ناگهانی به صورت یک جمعیّت بیکار و بی پناه در می‌آمدند، پر واضح است که چنین حکمی هرگز قابل اجرا نبود. قابل توجه است که بعد از قرن های متمادی در آمریکا می خواهند بردگی را الغا کنند یک جنگ خونین چهار ساله درگیر می‌شود که عدّه زیادی را به خاک و خون می‌کشد با این حال چطور می‌توان باور کرد که قانون الغای دفعی بردگی هنگام ظهور اسلام در آن دنیای تاریک وآشفته قابل عمل باشد و عکس العمل‌های سختی تولید نکند. اگر دقت کنیم می بینیم برنامه ای را که اسلام برای آزادی برده ها در نظر گرفته یک برنامه متین ومؤثر است و از تولید هرگونه عکس العملی محفوظ است. (مکارم شیرازی،13:1371)

3.حکم بردگی اسیران جنگی:

در این جا به دو نکته باید توجه داشت:اول، برای پی بردن به وضع اسرای جنگی در اسلام؛ باید دید اسلام با چه اشخاصی می‌جنگد و حدود مقرّرات جهاد در اسلام چیست به طور خلاصه باید گفت: جهاد در اسلام مخصوص افراد بی ایمانی است که حاضر به هیچ گونه سازش با قوانین الهی و حق و عدالت نیستند، و در برابر هیچ منطقی سر تسلیم فرود نمی‌آورند زیرا روشن است که اسلام به خاطر یک سلسله اغراض سیاسی خاص یا منافع اقتصادی با کسی نمی‌جنکد اختلافات نژادی و منطقه ای و تزاحم و اصطکاک منافع مادی ملت ها در اسلام مجوز جنگ نیست، جهاد در اسلام به صورت مبارزه «حق» و «باطل»، و «عدالت» و «ظلم» و در مسیر آزادی انسان ها است.اگر مقرّرات جهاد اسلامی درست و به دقت رعایت شود کسانی که در جبهه مخالف قرار دارند طبعاً کسانی خواهند بود که حاضر به هیچ گونه سازش با حق نیستند و اجرای اصول عدالت اسلامی را منافی با منافع خود می‌بینند و از آشفتگی اجتماع و گمراهی مردم پشتیبانی می‌کنند و یک موجود ضد بشری و طرفدار جهل و فساد خواهند بود و اگر در زمان بعضی از خلفا این مقرّرات درست رعایت نمی‌شده و افرادی را به ظلم و ستم برده و بنده می‌ساختند مربوط به اسلام نیست زیرا بحث ما درباره قوانین اسلامی و آثار اجتماعی آن است.تمام اشتباه مخالفین ما در همین جا است که مجوز جنگ را در اسلام چیزی شبیه آن چه در میان دول متخاصم از اغراض سیاسی و اقتصادی است دانسته اند. در حالی که این طور نیست و جنگ در اسلام بر اساس و پایه دیگری استوار است که با توجّه به آن افراد مغلوب و اسیر اشخاص صالح و درست و صحیح العملی نخواهند بود.دوم،موضوع مهم و قابل توجّه این جا است که بر خلاف آن چه بعضی خیال می‎کنند، حکم بردگی درباره اسیران جنگی یک حکم اجباری نیست بلکه این موضوع بسته به صلاح دید پیشوای مسلمان است زیرا پس از آن که جنگ خاتمه پیدا کرد سربازان موظّفند تمام اسیران را تحت الحفظ به نزد پیشوای اسلام بیاورند (هیچ کس حق کشتن آنها را ندارد) او یکی از سه موضوع را با در نظر گرفتن مصالح و شرایط زمان و مکاندرباره آنها اجرا می کند یا دستور ‌می‌دهد آنها را بدون قید و شرط آزاد کنند یا اگر صلاح دانست در مقابل برداخت غرامتی دستور آزادی آنها را صادر می کند و یا اگر مصلحت اقتضا کند حکم به «استرقاق» و بنده بودن آنها می نمایدهمان طور که ملاحظه می شود حکم استرقاق یک حکم الزامی نیست و کاملًا «قابل انعطاف» است و در صورتی که مقتضی باشد به کلی می‌توان از آن چشم پوشید. مطابق تصریح دانشمندان اسلامی، حکومت اسلامی حتماً باید آنچه صلاح به حال مسلمانان است از این سه موضوع انتخاب کند یعنی اگر در یک زمان اوضاع و احوال محیط ایجاب کند که اسیران جنگی به صورت برده درآیند. (یعنی: مثلًا تربیت و اصلاح آنها جز به این راه ممکن نشود و زندان و بازداشتگاه به صورت کنونی برای نگهداری اسیران وجود نداشته باشد این حکم اجرا خواهد شد. اما اگر با در نظر گرفتن شرایط زمانی و مکانی ضرورتی احساس نگردد و زیان داشته باشد (همانند زمان ما) بطور الزام باید از آن صرف نظر کرد و یکی از دو حکم دیگر که اقرب به صلاح است اجرا شود) و با توجّه به این معنا جای ایرادی در مورد اسیران جنگی اسلامی باقی نخواهد ماند. (مکارم شیرازی،14:1371و15)

4.طرح اسلام در مورد  بردگان : طرح اسلام در این زمینه روشن است اسلام یک طرح آزادی تدریجی دارد یعنی برنامه‌ای تنظیم کرده که بردگان به تدریج آزاد شوند و در اجتماع جذب گردند و برای این دوران انتقالی (انتقال بردگان به یک جامعه بزرگ انسانی) نیز طرحی دارد که طبق آن مفهوم بردگی شکل سابق خود را از دست می‌دهد مطالعه قرآن که متن قانون اساسی اسلام است نشان می دهد اسلام کوشش وسیعی برای آزادساختن انسان‌ها در همه زمینه‌ها داشته است برای آزاد ساختن افکار از خرافاتی همچون بت پرستی و موهومات دیگر، برای آزاد ساختن انسان‌ها از تبعیضات نژادی و قبیلگی و مانند آن؛ و برای آزاد ساختن انسان‌ها از بردگی دسته جمعی مانند آنچه در حکومت فرعون‌ها و نمرودها می گذشت؛ کوشش زیادی به خرج داد و به همین دلیل می بینیم حتی در دنیای امروز ملت هایی که مورد استتمار واقع شده‌اند برای بدست آوردن آزادی خود از تعلیمات اسلام کمک می‌‍گیرند توجّه روز افزون سیاهان آمریکا به اسلام و گسترش قوانین آن در میان این طبقه که در کنار سازمان های عریض و طویل جهانی هنوز حقوق حقّه خود را دریافت نداشته اند و هم چنین اسلام آوردن کشورهای استعمار زده آفریقایی و حتی بعضی از رؤسای جمهوری آنها (مانند رئیس جمهوری کشور گابن که اخیراً مسلمان شد و در برابرجمعیّت خبرنگاران علّت جذب خود را به سوی اسلام؛ روح آزادی خواهی اسلام، و مبارزهای آن بر ضد تبعیضات نژادی ذکر کرد) و همین طور استفاده از شعارهای اسلامی در جهادهای آزادی بخش مانند جهاد ملّت الجزایر در راه آزادی، همه گواه زنده این حقیقت است.بنابراین هیچ‌کس نمی تواند احتمال دهد که اسلام به طور اصولی «بردگی بشر را بوسیله بشر» بپذیرد و یادر برابر آن سکوت اختیار کند و برای الغای بردگی مبارزه نکند حدیث معروفی که از پیشوایان اسلام در این زمینه نقل شده شاهد این مدعاست آن جا که فرمود: «شرالناس من باع الناس؛ بدترین مردم آن کس است که آدم فروشی کند». طبق این حدیث کسانی که در راه بردگی انسان ها کوشش می‌کنند بدترین افراد بشرند این اساس تفکّر اسلام را درباره آزادی انسان ها تشکیل می‌دهد.

5.عدم آزاد سازی بردگان در زمان 

ولی کسانی که به وضع حساس مسائل اجتماعی آشنا هستند می توانند فلسفه این حکم اسلامی را دریابند:برای مثال بسیار می شود که یک دولت براثر اختلاف حساب با دولت و ملت دیگراتباع او را از کشور خود خارج می کند اگر تعداد آنها کم باشد مهم نیست، ولی اگر رقم آنها به ده ها یا صدها هزار برسد، مشکل بسیار مهمّی از نظر اجتماعی برای دولتی که اتباعش اخراج شده اند و به مملکت خود بازگشته اند ایجاد می کند، زیرا این تعداد زیاد به صورت بیکار وارد این اجتماع می شوند، و تا در جامعه جذب نگردند درد سرهای عجیبی بوجود خواهد آمد، هم از نظر خطراتی که زندگی خود اینها را تهدید می کند و هم از نظر خطراتی که برای جامعه ای که در آن جذب نشده اند دارند بنابراین اگر پیغمبر اسلام (ص) دستور می‌داد که در روز و ساعت معین همه بردگان آزاد شوند ده ها یا صدها هزار برده به صورت افراد بیکار و بدون خانه و لانه و زندگی و کاملًا بی پناه در جامعه آن روز می‌ریختند جامعه ای که قدرت جذب آن برای افراد بیکار (برخلاف امروز) بسیار کم بود این موضوع به طور قطع یک بحران اجتماعی خطرناک به وجود می آورد هم از نظر خود بردگان که در خطر نابودی قرار داشتند و هم از نظر اجتماعی که این افراد بیکار و محروم در آن سرگردان می ماندند.

بنابراین بنیانگذار اسلام طبق یک فرمان الهی برنامه را به صورتی تنظیم کرد که بردگان به تدریج  آزاد گردند و در اجتماع جذب شوند. اسلام نخست تمام سرچشمه های بردگی را بست و ریشه های آن را جز در مورد اسیران جنگی که در آن روز راه دیگری برای آن تصور نمی‌شد قطع کرده است (چون بازداشتگاه های آماده برای پذیرش اسیران در آن زمان وجود نداشت) و حتی در مورد اسیران جنگی به حکومت اسلامی اختیار می‌دهد که از بردگی آنها صرف نظر شود و با دادن غرامت و یا حتی بدون پرداخت غرامت آزاد شوند.و به دنبال این کار از تمام وسایل ممکن برای آزاد ساختن بردگان استفاده کرده شغل برده فروشی را یک شغل زشت و ننگین معرفی نموده است کفّاره بسیاری از گناهان را آزادی بردگان قرار داده و طرق عادلانه‌ای مانند تدبیر، مکاتبه و استیلا که شرح آن در بحث‌های سابق گذشت برای آزادی آن‌ها پیش بینی کرده و بالاخره آزاد ساختن برده را به عنوان یک عبادت بزرگ و یک عمل فوق العاده محبوب الهی معرفی نمود و به این ترتیب راه را به سوی آزادی تدریجی هموار ساخته است.(مکارم شیرازی،18:1371و17)

نتیجه گیری:

باتوجه به مطالب بیان شده این نتیجه حاصل می شود که،در نظام برده داری غرب انسان به مثابه‌ی کالایی است که هر فرد صاحب قدرتی می‌تواند مالکیت آن را برعهده بگیرد.تراکم ثروت موجب شکل گیری یک جامعه طبقاتی شد که شکل گیری نظام برده داری را با خود دنبال داشت شکل نظام برده داری سنتی با نظام برده داری مدرن در قرن 21 متفاوت است.اگرچه همه اشکال برده داری در سال 1956 ملغی شد اما شکل نوین و مدرنی از برده داری متجلی شد مانند:دوران استعمار وبهره کشی کشورهای اروپایی و آمریکایی از کشورهای آفریقایی و آسیایی، و شکل دهشتانک دیگر آن قاچاق زنان،ازدواج اجباری ،گردشگری جنسی،استفاده ابزاری از کودکان....علی رغم ممنوعیت آن، برده داری در بعضی از بخش های جهان رواج دارد.اسلام در محيطى ظهور کرد كه در آن برده دارى با سابقه اى طولانى رايج بود. نظام برده دارى از اركان اجتماعى قبايل عرب محسوب می شد واز عوامل مهم تقسیم طبقاتی در جامعه پیش از ظهور اسلام بردگی بود بردگان بدلیل دارا بودن پست ترین جایگاه در جامعه در رديف حيوانات به شمار مى‌رفتند و از همه حقوق انسانى و مزاياى اجتماعى محروم بودند بدرفتارى ،آزار، اذيت و شكنجه آنان امری متداول بود؛ از بردگان به عنوان ابزار توليد در تمام زمينه هاى اقتصاد، نيروى نظامى در جنگ، كالايى جذاب و متنوع براى ارضاى غرايز جنسى و اميال شهوانى به طور بى حساب بهره بردارى مى شد.پس از ظهور اسلام امكان مقابله سریع با این مسئله نبود و موانع فراوانى وجود داشت.به گونه اى كه اگر اسلام برده دارى را در همان ابتدا حرام و ممنوع اعلام مى‌كرد، زندگی مدنی و اقتصادی به کلی از بین می‌رفت زیرا بسيارى از افراد جامعه، سرمايه و ابزار كار و زندگى خود را از دست مى دادند و با آزادى بردگان، جمعيت انبوه بیكار و بدون پشتوانه مالى و حمايت قبيله اى بوجود می‌آمد كه براى امرار معاش مجبور به استفاده از شيوه هاى نادرستی می شد و اين امر موجب اختلال در جامعه مى شد. اسلام با برنامه ای تدريجى به مبارزه و حذف برده دارى پرداخت و با ایجاد زمینه های فکری و فرهنگی در میان افراد جامعه عوامل بردگی را محدود کرد و راهکارهای عملی پیش روی جامعه برده داری گذاشت و با ارائه الگوهای صحيح رفتاری با بردگان و توصيه هاى فراوان اخلاقى و تنظيم قوانين و مقررات مربوط به بردگان، به بهبود وضعیت بردگان کمک کرد همچنین سیره رفتاری پیامبر(ص) بهترین الگو برای بهره گیری سایر افراد جامعه شد.

منابع:

1.ابراهیمی،محمد(1393)اشکال مشابه بردگی،آبان،پژوهشکده باقرالعلوم.

2.احمدی نژاد مریم،امین الرعایا یاسر،گنج بخش محمد(1395)برده داری سنتی و مدرن در حقوق بین الملل و اندیشه اسلامی با نگاهی به وضعیت زنان و کودکان،بهاروتابستان،مجله مطالعات حقوق تطبیقی،دوره 7،شماره1.

3. ــــــــــ،بهار(1389)،مجله شمیم معرفت،برده داری در قرن 21.

4. حسینی، سید طاهر(1394)،پژوهشکده باقرالعلوم.

5. خالدی،سمانه(1393)،نظام برده داری،پژوهشکده باقر العلوم.

6. عرب ابوزیدی آبادی,عبدالرضا.زمستان( 1391)،بردگان از جاهلیت تا اسلام،دو فصلنامه تاریخ در آینه پژوهش. سال سوم،شماره چهارم.

7. فلاحتی ،مریم،(1382) ،منع اشکال نوین بردگی در نظام بین الملل حقوق بشر،کارشناسی ارشد،دانشگاه مفید قم

8. قاسمیان ،سلمان،(1391)تابستان،انگلستان و اهداف ائ از منع تجارت برده در خلیج فارس،تاریخ در آینه پژوهش،سال نهم، شماره اول

9. ــــــــــ(1388) ،مجله امید انقلاب ،آزادگی و بردگی در اسلام،فروردین،اردیبهشت،خرداد،شماره 63.

10. مکارم شیرازی،ناصر،(1338)،اردیبهشت،اسلام و بردگی.نشریه مکتب تشیع.پیش شماره

11. مکارم شیرازی،ناصر،(1371)،اسلام و آزادگی بردگان،چاپ8،قم،انتشارات نسل جوان.

12. نعمتی معصومه،(1390)،استعمار جایگزینی برای برده داری،پژوهشکده باقر العلوم

13.نورمن آل ماخت،مری هال،(1388)تاریخ برده داری،سهیل مسمی،انتشارات ققنوس

 

ارسال نظر


کد امنیتی
بارگزاری مجدد

فراخوان پذیرش مقاله

 
فصلنامه مطالعاتی صیانت از حقوق زنان با رویکرد حقوق و کرامت اسلامی بشر، دارای مجوز رسمی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به شماره 16051 می باشد. پایگاه های نمایه کننده مجله: نورمگز، مگیران، پرتال جامع علوم انسانی، کتابخانه اسناد ملی، سیویلیکا و ...
 
محورهای كلي مقالات با دو گرایش حقوق زنان و حقوق بشر در اين فصلنامه به اين صورت خواهد بود:
حقوق بشر
حقوق زنان
 حقوق بین الملل
حقوق خصوصی
 حقوق عمومی
حقوق کیفری
 
و سایر موضوعات حقوقی که مرتبط با اهداف و کارکردهای فصلنامه و با گرایش حقوق زنان و حقوق بشر باشد.
پژوهشگران گرامی می توانند مقالات مرتبط خود را از طریق سامانه اینترنتی به آدرس زیر ارسال نمایند.
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
شماره‌های تماس:  02188800817   02188900837