آرشيو

حقوق همبستگی و حقوق بشر

امتیاز کاربران
ضعیفعالی 

 

چکیده 

 

به رغم اینکه حقوق همبستگی دارای پیشینه تاریخی قابل توجهی  است اما به علت ابهام در تعریف مفاهیم آن هنوز مناقشاتی در این خصوص وجود دارد. در واقع مقوله حقوق همبستگی موضوعی است که با پیش کشیده شدن حقوقی مثل حق به صلح، حق به تعیین سرنوشت، حق به توسعه و حق به محیط زیست سالم مطرح گردیده است. این موضوع، به عنوان حقوق بشر نسل سوم نیز مطرح شده و مباحث حقوقی متعددی را نیز به وجود آورده است. این نسل از حقوق حاوی مسائل بسیار مهمی است که توجه جوامع مختلف را به خود جلب می کند. موضوعات روز همچون حق مردم از کشورهای مختلف به تعیین سرنوشت؛ از جمله حق مردم فلسطین برای تعیین سرنوشت خود از این جمله می باشد. با توجه به اینکه در ادبیات حقوقی کنونی حقوق همبستگی به عنوان نسل سوم حقوق بشر به خوبی تبیین  نشده است و همواره ابهاماتی در این حوزه وجود دارد ، این پژوهش به واکاری ابعاد و جایگاه حقوق همبستگی در دو عرصه حقوق بین الملل و حقوق اسلامی پرداخته است . 

 

کلیدواژه 

حقوق بشر، حقوق همبستگی ، حقوق جمعی ، نسل سوم حقوق بشر ، حقوق بشر اسلامی.

 

مقدمه

حقوق همبستگی از جمله حقوقی است که  در زمره نسل سوم حقوق بشر قرار می گیرد . ویژگی اساسی حقوق نسل سوم این است که آنها صرفاً با تلاش همه ي عوامل اجتماعی؛ یعنی افراد، دولتها، انجمنهاي عمومی و خصوصی و جامعه ي بین المللی، تحقق خواهند یافت. " واساک " اعتقاد دارد، که نیاز است تا بر خطري که در تئوري سنتی حقوق بشروجود دارد؛یعنی نارسایی در حقوق بشر نسلهاي اول و دوم، فائق آییم، از این رو حقوق جدید ضروري است. این حقیقت نباید نادیده گرفته شود که فرد نمیتواند بدون مشارکت در زندگی اجتماعی رشد کند و زندگی ارزشمند همه ي انسانها؛ به برادري، مانند برابري و آزادي نیازمند است. علاوه براین، همبستگی متقابل جهانی( که به سرعت درحال بوجود آمدن است ) براي پاسخگویی، نیازمند این حقوق جدید است.(صلح چی ،درگاهی ،1392 ،174) بنابر اهمیت این موضوع روز بین المللی همبستگی در سال 2005  توسط مجمع عمومی سازمان ملل به عنوان ابتکاری در جنگ علیه فقر مطرح شد. قطع نامه60/209 مجمع عمومی تحت عنوان اجرای دهه اول ملل متحد برای ازبین بردن فقر(1997-2006) اعلام کرده است که:« ... سران کشورها و دولت ها در ضمن همبستگی را به عنوان یکی از ارزش های جهانی و بنیادین که روابط بین ملل را در قرن بیست و یکم دربرمی گیرد به رسمیت می شناسند و در این نگاه تصمیم می گیرند تا 20 دسامبر هر سال را روز بین المللی همبستگی اعلام کنند.» هدف آن حذف فقر و ارتقا توسعه انسانی و اجتماعی در کشورهای درحال توسعه بود، به ویژه میان فقیرترین قسمت ها. در واقع می بایست دولت ها همبستگی را به عنوان یک ارزش بنیادین لازم برای روابط بین المللی در قرن بیست و یکم بدانند و چالش های جهانی باید به طریقی مدیریت شود که هزینه ها و مسئولیت ها به طور منصفانه مطابق با اصول انصاف و عدالت اجتماعی توزیع گردد. آنهایی که در رنج و بدبختی به سر می برند و از مزایای کمتری بهره مندند شایسته کمک آن هایی هستند که در راحتی هستند و از امتیازات بیشتری برخوردارند. در زمینه جهانی سازی و چالش رشد نابرابری، تقویت همبستگی و مشارکت بین المللی برای تحقق اهداف توسعه هزاره امری لازم و ضروری است.اهمیت این موضوع سبب شد در این پژوهش این سوال مطرح شود که حقوق همبستگی چه جایگاهی در حقوق بشر بین الملل و حقوق بشر اسلامی دارد ؟

الف - ماهیت حقوق همبستگی 

1. مفهوم شناسی حقوق همبستگی

کارل وسک مبتکر این نامگذاری بوده  و این نامگذاری با توجه به هدف صورت گرفته است زیرا هدف از حقوق همستگی یا شناسایی همبستگی است یا ایجاد همبستگی یا تقویت همبستگی های موجود .بدین ترتیب که گاه همبستگی وجود دارد ولی  نامعلوم است که در این صورت باید شناسایی و حقوقی بر مبنای آن استنباط شودو گاه منظور از همبستگی آن است که همبستگی مورد نظر یا لازم وجود ندارد و باید برای ایجاد آن ،حقوقی ایجاد شود.به دیگر سخن گاهی همبستگی اشاره دارد به وابستگی متقابل موجود بین افراد و گروه ها و دولت ها که این همبستگی را می توان همبستگی خود به خود یا مکانیکی نامید.این نوع همبستگی به امر واقع دلالت دارد و طبیعتا در اجتماعات مختلف ، کم و بیش وجود دارد. در مرتبه بالاتر ،اصطلاح همبستگی بر دلالت بر امر ارزشی استعمال می شود و عبارت است از ایجاد پیوند و اتحاد و انسجام و هماهنگی بی منافع و مقاصد و اقدامات که این نوع همبستگی را می توان همبستگی ارگانیک نامید که باید ایجاد یا تقویت شود.(انصاری ، 1390 ، 23)

2." حقوق همبستگی " نسل سوم حقوق بشر 

سیر تکاملی نسل های حقوق بشر در جریان تاریخی نشان می دهد ، بازتاب پدیدآمدن نسل سوم حقوق بشر، ایجاد علقه و ارتباط با نسل های اول و دوم این حقوق است و پیوندی بین سه نسل برقرار و فرآیند یکپارچگی آغاز می شود. طبقه بندی حقوق بشر به نسل های مختلف فقط به دلیل توجه به سیر تاریخی توسعه و تکامل حقوق بشر صورت می گیرد. و گرنه تفکیک و طبقه بندی، دلالت بر تفوق یکی بر دیگری و اولویت دسته ای از حقوق بر دسته دیگر ندارد. گروهی از اندیشمندان فعا ل در زمینه حقوق بشر، این حقوق را به سه نسل تقسیم می کنند. این دسته بندی نخستین بار توسط کارل واساک در سال 1997 پیشنهاد شد ، براین مبنا سه نسل از حقوق بشر وجود دارد؛ نسل اول حقوق مدنی و سیاسی ، نسل دوم حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی وباهمگرایی این دونسل، شاهد ظهور مقوله جدیدی تحت عنوان حقوق نسل سوم موسوم به حقوق همبستگی بودیم. به عبارت دیگر حق توسعه متعلق به نسل سوم حقوق بشر موسوم به حقوق همبستگی یا جمعی است که به حق های نظیر حق بر محیط زیست، حق بر صلح وحق بر توسعه اطلاق می شود.(طهماسبی ،1392 ،30) نهضت بين المللي حقوق بشر و تقويت آن در جلوه¬هاي مختلف از سال 1945 به بعد موجب ايده¬هاي جديد سياسي و اجتماعي گرديد كه با مجموعه حقوق مندرج در دو نسل گذشته¬اش متمايز می¬باشد. اين حقوق در دوران پس از تاسیس سازمان ملل شکل گرفت، حقوقی که متعلق به دوره تحولات اجتماعی می¬باشد که با توده¬های مردم سروکار دارد.این حقوق در ماده 28 اعلامیه جهانی حقوق بشر مورد توجه قرارگرفته است. از اینرو، در برخی از قطعنامه های سازمان ملل متحد و همچنین برنامه ریزی اولیه تعدادی از معاهدات در منشور آفریقایی حقوق بشر و ملتها بیان گردیده است.حقوقی که متعلق به «حق های مردم »است، و رویکردی جهان سومی دارند. لذا، نسل سوم حقوق بشر به «حق همبستگي»یا «حقوق جمعی» نیز معروف شده¬اند، که به معنای برابری و تساوی ابنای بشر می¬باشد. تساوی به معنی مشارکت همه ارکان جامعه مدنی است که منجر به افزایش سطح رفاه عموم می¬گردد. «ژروم شستاک» می¬گوید: که این نسل در برگیرنده حق صلح، حق توسعه ، حق همبستگي است؛ اما باید توجه داشت که رهیافت جدید در زمینه حقوق بشر نشان دهنده موضوعاتی است که یا در حال ظهور، یا به تازگی پدید آمده است و نیاز به آنها احساس می¬شود. اين حقوق  از يك سو مورد انتظار هر فرد در مقابل قدرت عمومي است و از سوي ديگر مورد توجه قدرت عمومي دولتي يا غير دولتي مي باشد.اگرچه هيچ يك از اين حقوق در اسنادي با قابليت ضمانت اجرايي در نظر گرفته نشدند وليكن در سطح منطقه اي چون منشور آفريقايي حقوق بشر(مواد 22-24) مي توان شاهد اين حقوق بود. باید یادآور شد که از اهداف نسل سوم حقوق بشر که به نام حقوق جمعی شهرت یافته اند، تامین شرایط مناسب که در آن امکان تحقق نسل اول و دوم حقوق بشر امکانپذیر می گردد. ازاینرو به نوعی مكمل حقوق مورد توجه دو نسل قبل است. گرچه مسئولیت این نسل بیشتر به عهده جامعه جهانی می باشد و افراد و جوامع و حتی دولت ها در مقام مدعی قرار می گیرند.(شم آبادی ، 1391)

ب –حقوق همبستگی در حقوق بشر بین المللی

1. سیر تکاملی-تاریخی  حقوق همبستگی

حقوق بشر عبارت است از مجموعه امتیازات متعلق به افراد یک جامعه و مقرر در قواعد موضوعه، که افراد، به عبارت انسان بودن و در روابط خود با دیگر افراد جامعه و با قدرت حاکم، با تضمینات و حمایت هاي لازم، از آن برخوردار می باشند. در حقیقت حقوق بشر به معناي قابل درك امروزي، فرآیندي تاریخی به شمار می رود که تا کنون، با گذشت سه نسل مشخص و متمایز، سیر تکاملی داشته است. به عبارت بهتر، هر یک از جریانات تاریخی، زمینه هاي موضوعی خاص از حقوق بشر را که از آن ها تحت عنوان نسل هاي حقوق بشر یاد می شود، وارد عرصه حقوق و تکالیف نموده است. این سیر تاریخی در مفاهیم سه گانه حقوق فردي مدنی و سیاسی(نسل اول)، حقوق اقتصادي، اجتماعی و فرهنگی(نسل دوم) و حقوق همبستگی (نسل سوم) رقم می خورد . حقوق همبستگی متفاوت از آزادي هاي بنیادین حقوق بشري می باشد. اسناد بین المللی حقوق بشر با تأکید بر این که قلمرو مفاهیم و نسل هاي حقوق بشري به مثابه یک کل واحد می باشد که می باید مورد رعایت و احترام قرار بگیرد و اینکه اگر دولت ها تعهدات خود را نقض کردند باید مسئله اقدام بین المللی مطرح شود در چنین شرایطی کل جامعه بین المللی باید جاي دولتی را بگیرد که نتوانسته است به تعهدات خود عمل نماید. طبق بند 2 ماده 2 میثاق بین المللی اقتصادي، اجتماعی و فرهنگی دولت باید بهترین تضمین کننده حقوق بشر باشد و بند آخر ماده 1 اعلامیه کنفرانس جهانی حقوق بشر 1993 نیز تأکید نموده است که نخستین وظیفه همه حکومت ها حفاظت و ارتقاء حقوق بشر و آزادي هاي اساسی است. اما تفاوت مهم حقوق بشر سنتی و نوین در این است که بر اساس حقوق بشر سنتی، دولت ها حقوق بشر را از مسائل مربوط به قلمرو صلاحیت داخلی خود می دانند و نه موضوعی که بایستی توسط حقوق بین الملل بدان رسیدگی شود و سازمان هاي فراملی اجازه ندارند وضعیت رعایت حقوق بشر را در قلمرو ملی نظارت کرده و به ارزیابی ابعاد آن بپردازند. به عبارت دیگر، رفتار یک دولت با اتباع خودش نمی تواند در صلاحیت نظارت خارجی قرار گیرد و تحقق چنین امري در واقع چشم پوشی از اعمال حاکمیت ملی است.  این تحولات در شرایط و اوضاع و احوال کنونی منجر به تولد و تکوین نسل جدیدي از حقوق بشر تحت عنوان "نسل سوم" شده که به آن حقوق همبستگی می گویند. این حقوق، نه جایگزین حقوق بشر موجود در جامعه جهانی می شود و نه به آن وابسته است، بلکه شناسایی این حقوق به منزله پاسخی است که جامعه بین المللی در برخورد اوضاع و احوال متحول و متغیر، به آن نیازمند است. با افزایش تعداد کشورهاي تازه استقلال یافته و رها شده از استعمار، در پیکره سازمان ملل متحد، به تدریج شاهد مطالبات روزافزون این دسته از کشورها به منظور جبران عقب ماندگی هاي خویش و بهره مندي از تسهیلات بیشتري از کشورهاي توسعه یافته غربی می باشیم.

با این روند به نظر می رسد که در قلمرو مباحث حقوق بین الملل و روابط بین الملل با یک تحول مفهومی از تبعیض روبرو هستیم که به تعبیر بهتر، تبعیض هاي جبران ساز یا مثبت را با یک سري شرایط خاص، عین عدالت و ضرورت جامعه جهانی امروز تلقی می کند . دو پایه شعار انقلاب فرانسه که ناظر بر آزادي و برابري است در قوانین داخلی و کنوانسیون هاي بین المللی به صورت قواعد حقوقی گنجانده شده اند اما حقوق مربوط به عنصر سوم شعار این انقلاب یعنی برادري و تکالیف مربوط به آن، قالب و شکل حقوقی نیافته اند. البته در دهه گذشته خصوصاً در بیس تمین سالگرد تدوین اعلامیه حقوق بشر و شهروند فرانسه این انتقاد از سوي برخی متفکرین فلسفی حقوقی ابراز شد که در جهان کنونی، عدم تساوي در برخورداري از امکانات مادي، مفهوم مطلقی از آزادي و برابري را برآورده نساخته و حتی می توان گفت این دو در مواردي با یکدیگر تد اخل و تعارض پیدا می کنند. علاوه بر آن در طی انقلاب کبیر فرانسه، مفهوم برابري به درستی مورد توجه نبوده، چرا که حقوق زنان نادیده گرفته شده و برابري تنها میان مردان مطرح بوده است. همین طور مدعی بودند که شعار برادري نباید مطرح شود از آن جا که برادري، ریشه در حر کت هاي ایدئولوژیک دارد و این در حالی است که انقلاب فرانسه، انقلابی فاقد خصیصه ایدئولوژیک می باشد. در دو دهه اخیر، این سئوال مطرح گردید که آیا نباید حقوق بشري مبتنی بر برادري و همبستگی ضروري و آشکار انسان ها داشته باشیم. پاسخ، عموماً این بود که نیازهاي عصر حاضر، توسعه حقوق مربوط به برادري را – حال تحت عنوان یا نام جدیدي که بخواهیم براي آن انتخاب کنیم مثلاً حقوق همبستگی- در پی خواهد داشت. به عنوان مبنایی ترین مقوله اي که تحولات حقوق بین الملل و نظام بین المللی حقوق بشر به خود دیده است، می توان دگرگونی بنیادین مفهوم حاکمیت کشورها را به عنوان اصلی ترین عاملی که در صحنه جامعه بین المللی ایفاي نقش می کند، بیان نمود. اگر در حقوق بین الملل کلاسیک مفهوم حاکمیت، اقتدار و صلاحیت بی چون و چراي قدرتمندان در اجراي اختیارات خود بود امروزه شاهد آن هستیم که حاکمیت، معنایی بسیار محدود تر از پیش را در بر داشته که می توان قواعد حاکم بر حقوق بین الملل کیفري را نمونه اي از آن بر شمرد. با تحولی که مفهوم حاکمیت بر خود می بیند، می توان الزام هر کشور را به رعایت از موازین و هنجارهاي بنیادین حقوق بشر و تعهد وي به گسترش همیاري و همکاري بین المللی در قالب حقوق همبستگی مفروض داشت.(شاه محمدی ،1390 ، 15)

2.حقوق  همبستگی در اسناد بین المللی

گرچه به همبستگی در اسناد متعدد بین المللی اشاره شده است اما این اسناد بدون پرداختن صریح و بیان اجزاي آن، صرفاً مفهومی کلی از این حق را بیان می کنند . ماده نخست اعلامیه جهانی حقوق بشر با بیان اینکه تمامی ابناي بشر آزاد متولدشده اند و در حقوق و کرامت انسانی یکسانند و باید با یکدیگر با روحیه ي برادري رفتار نمایند، سه مفهوم بنیادین حقوق بشر یعنی آزادي، برابري و برادري را موردتوجه قرار داده است. ماده 22  نیز بر لزوم همکاري بین المللی جهت دستیابی به حقوق اقتصادي ، اجتماعی و فرهنگی تأکید نموده است . اعلامیه تهران، مصوب کنفرانس جهانی حقوق بشر در تهران در مقدمه خویش از وابستگی متقابل انسان ها و نیاز به همبستگی بشري سخن گفته و آن را امري مشهود تلقی نموده است. اعلامیه وین و برنامه عمل، مصوب کنفرانس جهانی حقوق بشر وین 1993 در موارد متعدد به مفهوم همکاري بین المللی و همبستگی بین المللی اشاره دارد. مقدمه این اعلامیه خواستار برداشتن گام هاي جدید در دستیابی به حقوق بشر از طریق گسترش همکاري بین المللی و همبستگی است. این اعلامیه و برنامه عمل صراحتاً در حوزه هاي گوناگونی از قبیل حقوق کودك و وضعیت پناهندگان همکاري و همبستگی بین المللی را جهت ترویج معاهدات مربوطه و نیز اجراي آن ها پیش بینی نموده است( بخش اول بندهاي 21 و 23 اعلامیه دین و برنامه عمل آن ). اسناد مصوب مجمع عمومی نیز در این خصوص شایان توجه است . اصولاً مجمع عمومی سازمان ملل متحد از هر فرصتی جهت تأکید بر اهمیت این مفهوم بهره جسته است . اعلامیه هزاره ي ملل متحد مصوب 8 سپتامبر 2000 میلادي در موارد مختلف ضمن یاداوري مسئولیت هاي جداگانه افراد، دولت ها و ملل متحد بر مسئولیت جمعی تمامی بازیگران مؤثر جامعه ي بین المللی در پاسداشت کرامت انسانی و تحقق برابري و عدالت در سطح جهان تأکید دارد. بنابراین نشانههاي برجستهاي از ایده همبستگی بین المللی در این سند بنیادین قابل ملاحظه است، به گونه اي که میتوان آن را به عنوان یکی از منابع حقوقی حق همبستگی بین المللی منظور کرد. البته تکرار ایده ي همبستگی در سند یادشده چندان نیز تعجب برانگیز نیست؛ زیرا اعلامیه هزاره از سویی دربرگیرنده دغدغه هاي جمعی جامعه بین الملل است که جز از طریق تلاش مشترك و هماهنگ جامعه بین المللی رفع نخواهد شد و از سویی دیگر توسط نهادي به تصویب رسیده است که تحت نفوذ دولت هاي درحال توسعه قرار دارد و اسناد مصوب آن بهتر از هر سند دیگري بیانگر خواسته ها و دغدغه هاي این دولتهاست. مع الوصف منشور ملل متحد همچنان سند بنیادین و مبناي حق همبستگی است چه در مقدمه منشور و مواد 1 ، 55 و 56 به نحوي همکاري بین المللی موردتوجه قرار گرفته است. از میان اسناد منطقهاي میتوان از منشور آفریقایی حقوق بشر و مردمان  1981 یاد کرد که در مواد 20 تا 24 خودبرخی از مصادیق نسل سوم حقوق بشر و حقوق همبستگی را شناسایی کرده است. حق موجودیت و تعیین سرنوشت (ماده 20 ) حق بهداشت و برخورداري از منابع طبیعی براي همه(ماده 21 ) حق همگان بر توسعه اقتصادي اجتماعی فرهنگی و برخورداري برابر از میراث مشترك بشریت(ماده 22) حق همه مردمان بر برخورداري از صلح و امنیت(ماده 23 ) و حق همه مردمان در داشتن محیطی رضایت بخش براي توسعه(ماده24 )در این سند منطقه اي آمده است که 53 کشور از 54 دولت آفریقایی آن را تصویب کرده اند . همچنین ماده 11 پروتکل الحاقی به کنوانسیون آمریکایی حقوق بشر درباره حقوق اقتصادي اجتماعی فرهنگی 1988 براي هر فردي حق زندگی در محیط سالم را شناسایی کرده است.(میر محمدی ، صادقی ، 1394 ، 116)

ج -حقوق همبستگي در حقوق بشر اسلامی

1.اهمیت همبستگی در اسلام 

وحدت و همبستگي يكي از مواردي است كه تداوم و پايداري نظامها و ملتها به آن بستگي دارد. و به همين دليل، تمامي ملتها براي وحدت و همبستگي اهميت خاصي قائل شده اند و براي حفظ اين امر خطير برخي امور را، در فرهنگ خود مقدس و مهم شمرده و آنها را محور همبستگي خود قرار داده اند. در اين خصوص دين مبين اسلام نيز از ساير اديان مستثنا نبوده و اهميت خاصي براي اين موضوع قائل شده است و قرآن كريم بر اين نكته، تأكيد كرده است كه وحدت مايه استواري و نيرومندي، و اختلاف موجب شكست و سستي و از كف دادن قوت و قدرت است. منظور از وحدت و همبستگي هرگز آن نيست كه همه ديدگاههاي اعتقادي، اجتهادهاي فقهي و نظريات سياسي مسلمانان را در قالب اجتهاد و رأيي واحد ارائه كنيم و از بقيه دست برداريم، بلكه مقصود اتخاذ موضعي هماهنگ در ميان مسلمانان و جامعه اسلامي است كه بر بستر انگيزه ها و ضرورتهاي پيشين، وحدت و همبستگي را در ميان آنان تجلي بخشد. مهمترين محورهاي همبستگي از نظر قرآن از قرار زير است: 

- توحيد و يكتاپرستي

ايمان به خداي يگانه، غيب، فرشتگان و كتابهاي آسماني، پيامبران و روز قيامت، مهمترين پايگاهي است كه وحدت و همبستگي جوامع مسلمان بايد بر آن استوار گردد. اصولاً نظريه «توحيد» ديدگاهي وحدت گراست و به مثابه مركزيت نظام تكوين و تشريع امت واحده اسلامي به شمار مي رود. يكايك آدميان و آفريدگان تسبيح گوي خداي يكتايند و در برابر عظمت او خاضع و خاشعند. خدايي كه صاحب و مالك روز جزاست و داد مظلوم را از ظالم مي ستاند و از ستمگران انتقام مي گيرد و در روز رستاخيز در ميان مردم به عدالت رفتار خواهد كرد و در ميانشان قسط به پا خواهد داشت. قرآن كريم يكي از راههاي همبستگي را پيروي از راه توحيد دانسته و به آن سفارش فرموده است: «اين راه مستقيم من است، از آن پيروي كنيد، و از راههاي پراكنده (انحرافي) پيروي نكنيد، كه شما را از طريق حق، دور مي سازد.» در اين آيه، خداوند دستور به پيروي از صراط مستقيم را داده كه همان راه توحيد، راه حق، عدالت، پاكي و تقواست و پيروي از غير آن راه را باعث پراكندگي و اختلاف و نفاق مي داند. بر همين اساس، قرآن از اهل كتاب مي طلبد كه به كلمه توحيد كه وجه جامع و مشترك ميان آنان و مسلمانان مي تواند باشد باز گردند و مي فرمايد: « بگو: اي اهل كتاب! بياييد به سوي سخني كه ميان ما و شما يكسان است، كه جز خداوند يگانه را نپرستيم و چيزي را همتاي او قرار ندهيم.» در اين آيات، قرآن كريم مفهوم وحدت و همبستگي مسلمانان و حتي مسلمانان با ساير اديان الهي را تنها در اين چارچوب و با اين تفسير و تبيين پذيرفته است، زيرا كه از نظر اسلام صرفاً به اجتماع مسلمانان و اتفاق آنان بر هر مسأله اي نبايد دل خوش بود، بلكه آنچه در اين عرصه اهميت فراوان دارد، اتحاد و اتفاق آنان، «در خدا» و «براي خدا» و «در راه خدا» است. 

-قرآن، ريسمان اتحاد و محور همبستگي

«و به ريسمان الهي چنگ زنيد و پراكنده و متفرق نشويد.»(9) در اين آيه «حبل ا...» به قرآن و اهل بيت(ع) تفسير شده و محور همبستگي قرار داده شده است و به مسلمانان دستور مي دهد كه با تمسك به اين دو به وحدت امت اسلامي تحقق بخشند.

امام خميني(ره) پيام آور راستين مكتب قرآن در عصر كنوني نيز در اين باره فرموده اند: «ملتها و دولتها اگر بخواهند به پيروزي و هدفهاي اسلامي به تمام ابعادش كه سعادت بشر است برسند، بايد اعتصام به حبل ا... كنند، از اختلافها و تفرقه بپرهيزند و فرمان حق تعالي را اطاعت نمايند» قرآن كريم قانوني است كه در آن اختلافي نيست و خود بيان كننده و روشن كننده اختلافهاست: «ما قرآن را بر تو نازل نكرديم، مگر براي اينكه آنچه را در آن اختلاف دارند، براي آنها روشن كني.»  در اين آيه، يكي ديگر از فلسفه هاي بعثت پيامبر(ص) بيان شده است تا روشن شود كه اگر اقوام و ملتها، هوي و هوسها، سليقه هاي شخصي خود را كنار بگذارند و دست به دامن راهنمايي پيامبران بزنند، اثري از اين گونه اختلافها، خرافه ها چيزي باقي نخواهد ماند. در واقع ، قرآن به برادري، صميميت و پرهيز از اختلافها، تفرقه و عوامل ديگر تأكيد فراوان كرده است و با پيروي از نظام قرآني، مي توان به آساني به هدف وحدت و همبستگي ملي، جامه عمل پوشاند. 

-اطاعت از پيامبر(ص) و اهل بيت(ع)

مسأله اطاعت از پيامبر(ص) و پايبندي به اوامر و تعاليم و احكام آن حضرت و پيروي از تصميمات و دستورهاي سياسي، اجتماعي و اقتصادي، اداري و قضايي حضرت، موضوعي است كه در تحقق بخشيدن به وحدت جامعه و همبستگي مسلمانان نقش بسزايي دارد و آثار روحي و معنوي بسياري بر آن مترتب است، زيرا خداوند متعال در مورد پيامبر(ص) فرموده است: «و هرگز از روي هواي نفس سخن نمي گويد، آنچه مي گويد چيزي جز وحي كه بر او نازل شده نيست.» از اين رو، اطاعت از او در حكم پيروي از خداوند و ايمان به او ايمان به رسالت الهي است، چون جانشيني خداوند در زندگي مادي، در واقع از آن اوست: «كسي كه از پيامبر(ص) اطاعت كند خدا را اطاعت كرده، و كسي كه سرباز زند، تو را نگهبان او نفرستاديم.» و در جاي ديگر، اطاعت از فرمان خداوند و اطاعت از پيامبر را مايه پيروزي و همبستگي دانسته است و مي فرمايد: «و (فرمان) خدا و پيامبرش را اطاعت نماييد، و نزاع (و كشمكش) نكنيد، كه سست شويد و قدرت و (شوكت) شما از ميان برود.» 

- حفظ روابط عاطفي ميان رهبري و مردم

از مزاياي فوق العاده اخلاقي پيامبر(ص) كه از صفات مهم در رهبري و باعث همبستگي ملي است، مسأله گذشت و نرمش و انعطاف در برابر مردم است. خداوند متعال مي فرمايد: « و به (بركت) رحمت الهي، در برابر آنان (مردم) نرم (و مهربان) شدي و اگر خشن و سنگدل بودي، از اطراف تو، پراكنده مي شدند» شخصي هم كه در مقام رهبري يا مسؤوليتي قرار گرفته اگر بخواهد در مسؤوليتي كه به او سپرده اند، موفق شود بايد به پيامبر اكرم(ص) اقتدا كند و با مردم با محبت و مهرباني رفتار نمايد كه در غير اين صورت اگر خشن و تندخو و غيرقابل انعطاف و فاقد روح گذشت باشد، در برنامه هاي خود با شكست مواجه خواهد شد و مردم از دور او پراكنده مي شوند. و در جاي ديگر درباره مهرباني پيامبر(ص) با مردم چنين مي فرمايد: «به يقين رسولي از خود شما به سويتان آمد كه رنج هاي شما بر او سخت است و اصرار بر هدايت شما دارد و نسبت به مؤمنان رئوف و مهربان است.» ائمه معصومين(ع) به روشني بر ضرورت انجام وظيفه احترام و اهتمام حاكم و امير نسبت به مردم و زيردستان تأكيد كرده اند و اين تأكيد را در درجه عالي مي توان در سيره خلافت امام علي(ع) ملاحظه نمود. همچنين اين تأكيد در قالب نصيحت و پند امامان به واليان و كارگزاران آنان ديدني است. (مجیدزاده ،1384 ،25)

1-3همبستگی از منظر آیات قرآن

صریح ترین آیه ای که به موضوع همبستگی اجتماعی اشاره دارد، آیه 103 سوره آل عمران است. در این آیه، هیچ یک از ویژگی های انسانی از جمله مشترکات قومی، خونی، نژادی، زبانی و ... به عنوان عامل همبستگی شناخته نشده است، زیرا هیچ یک از این ویژگی ها برخاسته از فطرت مشترک همه انسان ها نیست. در نتیجه، هرچند در مواردی موجب هم گرایی و جمع  کردن عده ای می شود، اما عدة بیشتری را خارج می کند. این امر خود، عامل گسست و جدایی می  شود. عاملی که در این آیه، مورد تأکید قرار گرفته است، پیروی عقیدتی و التزام عملی به دین اسلام است و از همگی خواسته است که به ریسمان الهی چنگ زده و از هرگونه تفرقه پرهیز کنند. نکته مهم در این آیه، این است که از مسلمانان خواسته شده، همگی به صورت همبسته و در قالب امت اسلامی بر محور دین اسلام و آموزه های آن، به صورت یک اجتماع واحد جمع شوند و به ریسمان الهی چنگ بزنند، نه آنکه هر یک از آنها به صورت جداگانه و فردی مؤمن شوند و ایمان بیاورند. در ادامه، یعنی آیات 104 و 105 آل عمران، به دو نکته دیگر در باب همبستگی مسلمانان اشاره شده است. یکی آنکه، مسلمانان پس از اسلام آوردنشان، آثار خوب بندگی خدا را مشاهده کرده اند. اسلام اختلافات آنها و قتل و غارت ، که عامل گسست اجتماعی است، را از میان آنها برداشت و به جای آن، اتحاد و یکپارچگی را در میان آنان ایجاد و رواج داد. نکته دیگر آنکه، از مسلمانان خواسته شده تا با دعوت دیگران به اسلام، زمینه اتحاد و همبستگی را در میان آنها ایجاد کرده، از اختلاف دوری نمایند. و با این کار، زمینه توسعه همبستگی را فراهم نموده، و در امت بزرگ اسلامی قرار گیرند، در نتیجه، از مزایای متفاوت مسلمانی بهر ه مند شوند.

آیات دیگری که به عوامل همبستگی اجتماعی در جامعه اشاره دارد، آیات 23 تا 25 سوره إسراء است. این آیات، به روابط عاطفی فرزندان با والدین و حفظ حریم آنان اشاره دارد. از آنجایی که هر یک از فرزندان، به طور معمول عضوی از یک خانواده هستند، همان گونه که از فرزندان خود احترام دریافت می کنند، به والدین خود احترام می گذارند. این رابطه عمیق و صمیمی از نوع مبادله غیر مستقیم نابرابر است که احتمال بقای بیشتری و تأثیر گذاری بهتری را به دنبال دارد.

البته ، این ارتباط بین والدین و فرزندان خود نیز نباید مانع همبستگی کلان در سطح شکل گیری امت اسلامی، بر محور ایمان به خدا و انجام دستورات الهی شود؛ زیرا در آیات دیگری از قرآن کریم، به صراحت به این موضوع توجه شده و از آن برحذر داشته شده است. در همین زمینه، و به دلیل اینکه حمایت های اعضای جامعه از یکدیگر، به همبستگی اجتماعی آنان کمک کرده و به بقای آن نیز منجر می شود، در آیاتی از قرآن کریم نیز به این حمایت ها توجه شده است. همان گونه که بیان شد، خدای متعال عامل وحدت بخش را خود، و دین الهی و آسمانی اسلام می داند(انفال: 63). این عامل همبستگی، علاوه بر پایداری و همیشگی بودن آن، به حدی قدرتمند خواهد بود که در میان معتقدان و مؤمنان، سایر انگیزه ها و عوامل اختلاف انگیز را تحت الشعاع قرار می دهد. در حالی که انسان ها به طور طبیعی، دارای خصوصیات و ویژگی هایی هستند که آمادگی انواع رقابت ها و دشمنی های سخت را دارند، که همواره واگرایی آنها را بیشتر می کند، خداوند متعال با فرستادن پبامبر (ص) و کتاب آسمانی خود، استعداد و زمینه های واگرایی ها را مهار کرده و در یک فرآیند زمانی و اعلان عقاید و احکام عملی دین اسلام، عدة زیادی از مخالفان و رقبای همدیگر را متحد ساخته و همبسته نموده است.

آیه 11 سورة توبه، التزام به احکام الهی را ملاک و منشأ اخوت و برادری، که عمیق ترین نوع اتحاد و همبستگی اجتماعی است، بیان می کند. در ادامه آیه، پیمان شکنی و تمسخر مقدسات و طعن در دین را عامل دشمنی و شکاف تلقی می کند. در کنار آیاتی که به وحدت و همبستگی بین ادیان آسمانی و پیامبران اشاره می کند(بقره: 133و136)، آیاتی نیز وجود دارد که حکایت از اختلاف افکنی پیروان سایر ادیان با یکدیگر(بقره: 113) و نیز نسبت به اسلام و پیامبر اسلام (ص) دارند(بقره:120)، و البته همبستگی بین همه ادیان آسمانی و پیامبران بدان معنا نیست که همة آنها از همة جهات با هم برابر باشند، بلکه از جهاتی با یکدیگر متفاوتند. این تفاوت ها موجب اختلاف بین آنها نمی شود.(بقره: 253)

در قرآن کریم مدار همبستگی اجتماعی، ایمان به خدا، دین و اصول آن مطرح شده است (مجادله: 22). همچنین سایر عواملی را که به طور طبیعی می توانند عامل همبستگی اجتماعی باشند را بیان می کند که نباید مودت و همبستگی دینی را تحت الشعاع قرار دهد؛ زیرا محبت به خدا و ایمان به او، با محبت به دشمنان خدا جمع نمی شود.55 در همین زمینه، پیامبران الهی در مواردی از اقوام خود برائت جسته اند(ممتحنه:4)؛ زیرا آنان کافر و یا مشرک شده و از توحید الهی رویگردان شده اند. این امر موجب شده تا آنان با اقوام خود اعلان جنگ و دشمنی کنند؛ زیرا پیامبران اسوه می باشند، سلوک ایشان الگوی عمل پیروان آنان خواهند بود.(حسامی،1390،35)

4-حقوق همبستگی  و حمایت از فلسطین

اگرچه حقوق همبستگی با وجود اینکه بطور کامل جهانشمول است و مقید به منطقه یا قاره یا جوامع خاصی نمیشود اما طرح و کاربرد آنها در کشورهای در حال توسعه با توجه به وضعیت خاص جوامع این کشورها اهمیت افزونی دارد.بسیاری از کشورهای درگیر جنگ و خشونت و تجاوز بویژه بعضی از کشورهای آفریقایی و آسیایی فراوان نیازمند حقوق همبستگی هستند.در این میان مردم فلسطین با توجه به دست و پنجه نرم کردن چند دهه با خشونت و تجاوز به حق صلح نیاز بسیاری دارند.در پناه همین حق است که آنان قادر خواهند بود به حق توسعه نیز دست یابند. به این ترتیب حقوق همبستگی علاوه بر اینکه می تواند دست آویز خود مردم فلسطین جهت نیل به جامعه ای امن و توسعه یافته باشد به دلایلی که مطرح می شود می تواند, ابزاری در دستان دیگر ملتها و دولتها برای اعلان همبستگی با ملت فلسطین باشد . 

بدین شرح که به علت ماهیت مشارکتی بودن و محدود نبودن حقوق همبستگی به شخص ملت یا دولت بخصوصی و جنبه فراملی و جهانی داشتن, این حقوق پتانسیل این را دارند که توسط دیگر مردم دادخواهی شوند و نوایی سر داده شود.. این اقدام سبب می شود که زمینه به رسمیت شناخته شدن گستره حقوق بشر در عرصه بین المللی فراهم آید و نیز موجب میگردد حقوق بشر در سطح جهانی مورد تعامل قرار گیرد.همین امر تقویت و انسجام تعامل بین المللی حقوق بشر را به دنبال دارد. حق تعیین سرنوشت جز اصول مسلم و قواعد آمره حقوق بین الملل تلقی میشود.بر این مبنا,با کاربست این اصل در اعلام همبستگی با مردم فلسطین افزون بر اینکه میتوان خواهان تعیین سرنوشت فلسطین بدست خود مردم فلسطین بود,با استفاده از این حق به صلح و در نتیجه توسعه ملت این کشور کمک کرد.چرا که اصل تعیین سرنوشت به نوعی تکمیل کننده حق صلح نیز محسوب میشود. اعلام همبستگی با مردم فلسطین موجبات اتحاد و انسجام تصمیمها و عملکردهای بین المللی را برای دست یافتن به حقوق همبستگی بویژه صلح و توسعه آنان فراهم  می کند. افزون بر اینها,به دو علت ساده بایستی حقوق همبستگی در مورد مردم فلسطین را فرصت شمرد:نخست اینکه حقوق همبستگی بر تساوی همه افراد سازمان یافته است.چرا مردم فلسطین که جزیی از انسانهای این هستی اند از این حقوق بویژه حق صلح و توسعه محروم بمانند؟علت دوم این است که حقوق همبستگی تکمیل کننده حقوق مدنی و سیاسی(نسل اول) و حقوق اقتصادی-اجتماعی و فرهنگی) هستند و از این منظر با تحقق حقوق همبستگی در کشور فلسطین,مردم این کشور خواهند توانست به دیگر حقوق خود دست یابند.به عبارتی این اقدام علاوه بر جنبه حقوقی داشتن, از لحاظ اخلاقی و منطقی نیز قابل تایید است.(دارایی ، 1393) 

نتیجه گیری 

با توجه به مطالب گفته شده این نتیجه حاصل می شود که همبستگی به معنای وحدت در عین کثرت است. همبستگی با مردمی که تحت تاثیر فقر و سرکوب هستند یکی از اصول بنیادین سازمان ملل است. همبستگی برمبنای برابری، فراگیری و عدالت اجتماعی یک تعهد چندجانبه را میان همه اعضای جامعه ملی و سرتاسر جامعه جهانی بیان می کند؛ یعنی برای دست یابی به همبستگی، همه مردم و دولت ها موظف اند تکالیفی را انجام دهند. همراهی با تمامی ملل و مردم برای ارتقای صلح، حقوق بشر و توسعه اجتماعی و فرهنگی. همبستگی قوی میان مردم و دولت ها منجر به دست یابی به صلح و امنیت جهانی خواهد شد. در سطح جهانی مشکلات و مسائلی وجود دارند که یک کشور تنها قادر به حل آن ها نیست و آن مسائل و مشکلات خصوصا برای فقیرترین ملل و کشورها، آسیب های بیشتری را به همراه دارد. در این خصوص  اهمیت اقدام جمعی در توجه به چالش های جهانی و اهداف توسعه جهانی مد نظر قرار گرفته است. در این راستا ، مردم ایران طی تاریخ کهن خود موارد متعدد همدلی وهمبستگی بین اقشار مختلف در سطوح محلی وملی ، بارها در سطح فراملی با دیگر انسان ها خصوصا مظلومین و مستمندان همبستگی و همدلی داشته اند که نمونه های مختلف آن را می توان ذکر کرد. طی سه دهه اخیر همبستگی و همدلی ملت ایران با مردم مظلوم فلسطین، ملت های افغانستان و عراق خصوصا در شرایط بحران داخلی که منجر به آوارگی هزاران نفر از شهروندان این کشورها و مراجعت آن ها به ایران شد، اقلیت های مسلمان کشورهای مختلف جهان از جمله کشورهای اروپایی، نمونه هایی برجسته از تعهد به همبستگی برای برقراری عدالت و رعایت حقوق انسانی است. از یک نگاه صرفا حقوقی می توان اصولی از قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران را ذکر کرد که حاکی از اهمیت اعتقادی به مقوله همبستگی است و جالب است توجه کنید که پایبندی ملت ایران به همبستگی با مظلومین جهان گاه هزینه های سنگینی سیاسی و  اتهامات گسترده ای را از طرف دولت های غربی در پی داشته است . 

 

منابع

انصاری ، باقر (1390) مبانی حقوق همبستگی، فصلنامه حقوق ،دوره 41، شماره 4.

حسامی ، فاضل ، (1390 ) همبستگی اجتماعی در قرآن،معرفت فرهنگی –اجتماعی ،  سال دوم، شماره چهارم(پیاپی 8).

دارایی، علی ( 1393) حقوق همبستگی؛ آوردگاه همبستگی با مردم فلسطین ، پایگاه هامون .

شاه محمدی ، نیلوفر (1390) جایگاه نسل سوم حقوق بشر در اسناد بین الملل، کارشناسی ارشد ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی - دانشکده حقوق و علوم سیاسی .

شم آبادی، ابوالقاسم (1391) بررسی نسل های سه گانه حقوق بشر،وبلاگ تخصصی حقوق و فقه.

صلح چی، محمدعلی ، رامین درگاهی(1392) بررسی ماهیت حقوق همبستگی: حقوق جمعی یا مردمی ، فصلنامه ي پژوهش حقوق عمومی، سال پانزدهم، شماره 41 .

طهماسبی، مریم (1390)  حقوق بشر و توسعه ، خبرنامه مطالعات جهان ، سال دو ، شماره دو.

مجیدزاده،  حسین ، (1384) محورهای همبستگی ملی از نگاه قرآن ، پاسدار اسلام ، شماره 287.

میرمحمدي ، مصطفی ، جلال صادقی (1394 ) حقوق همبستگی و همبستگی بین المللی: چالشهاي فرارو و آخرین تحولات، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، سال هفدهم، شماره 4.

 

ارسال نظر


کد امنیتی
بارگزاری مجدد

فراخوان پذیرش مقاله

 
فصلنامه مطالعاتی صیانت از حقوق زنان با رویکرد حقوق و کرامت اسلامی بشر، دارای مجوز رسمی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به شماره 16051 می باشد. پایگاه های نمایه کننده مجله: نورمگز، مگیران، پرتال جامع علوم انسانی، کتابخانه اسناد ملی، سیویلیکا و ...
 
محورهای كلي مقالات با دو گرایش حقوق زنان و حقوق بشر در اين فصلنامه به اين صورت خواهد بود:
حقوق بشر
حقوق زنان
 حقوق بین الملل
حقوق خصوصی
 حقوق عمومی
حقوق کیفری
 
و سایر موضوعات حقوقی که مرتبط با اهداف و کارکردهای فصلنامه و با گرایش حقوق زنان و حقوق بشر باشد.
پژوهشگران گرامی می توانند مقالات مرتبط خود را از طریق سامانه اینترنتی به آدرس زیر ارسال نمایند.
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
شماره‌های تماس:  02188800817   02188900837