آرشيو

کودتای آمریکایی

امتیاز کاربران
ضعیفعالی 


چکیده:
کودتای ۲۸ مرداد یکی از حوادث سرنوشت‌ساز در تاریخ معاصر ایران بود. که سبب تثبیت حاکمیت  پهلوی و سقوط دولت مصدق گردید. این کودتا که با حمایت سازمان مخفی اطلاعات بریتانیا و سیا انجام شد،در تاریخ روابط ایران و آمریکا تاثیر مهمی گذاشت. 6 دهه پس از این رویداد تاریخی،آرشیو امنیت ملی آمریکا با انتشار اسنادی بر نقش سیا در حمایت مالی و اجرائی کودتا اعتراف کرد. با توجه به این اسناد در این واقعه تاریخی می توان اقدامات آمریکا و بریتانیا را نقض حقیقی حقوق یک ملت و دخالت در مسائل داخلی ایران دانست که به مصداق مصوبات سازمان ملل نقض اصل عدم مداخله می باشد. در این پژوهش ضمن بررسی اصل عدم مداخله در امور کشورها، نقش غرب به ویژه آمریکا  در کودتای 28 مرداد بررسی می گردد.
واژگان کلیدی:کودتا، مصدق، سیا، پهلوی، عدم مداخله، سازمان ملل.

مقدمه:
موضوع دخالت در امور داخلی دیگر کشورها تا پیش از تصویب‌ منشور‌ ملل‌ متّحد از جـمله مـوضوعاتی بـود که با توجّه به آزادی عمل‌ کشورها در توسّل به زور و آغاز جنگ با دیگران‌ ممنوعیت و محدودیت عام و مشخصی نـداشت. لذا،دخالت یا عدم دخالت‌ در امور داخلی دیگران‌ تابع‌ اراده، خواست، منافع‌ و قدرت کشور مداخله‌گر از یک سو،و منافع و قـدرت کشور هدف‌ مداخله از سوی دیـگر بـود.سوای از این‌ چارچوب، تنها ملاک موجود، قرادادها، پیمان‌ها و معاهدات دو جانبه‌ای بود که در زمینه‌هایی چون‌ عدم تعرّض، دوستی و اتحاد میان‌ کشورها منعقد می‌گردید و بعضا در دوره‌ای کوتاه موجبات عدم‌ دخالت دولتها در امور داخلی یکدیگر را فراهم‌ می‌آورد.
با تصویب منشور ملل متّحد برای نخستین‌ بار ممنوعیت دخـالت در چنین اموری صریحا مورد اشاره قرار گرفت. متعاقب‌ این‌ موضوع، مجمع عمومی ملل متّحد نیز طی قطعنامه‌ها و اعلامیه‌های متعدّد، بر لزوم رعایت این اصل‌ تأکید کرد.
بطور کلی، مبنا و شالودهء اصل عدم مداخله را باید در اصول حاکمیت، تساوی کشورها و عناصر به وجـود آورنـدهء نظم‌ حقوقی‌ بین‌المللی‌ جستجو کرد. اصولا شناسایی اصل حاکمیت (به‌ معنی استقلال و آزادی کشورها از هر گونه سلطهء خارجی در تعیین سیاستهای داخلی و خارجی‌ خویش و تساوی کشورها بر طبق قانون) مجاز بودن مداخلات طرفهای ثالث را‌ منتفی‌ می‌کند.(عباسی،1380: 82 )

با توجه به این اصل ، می توان حادثه تاریخی کودتای 28 مرداد را در ذیل نقض های آشکار حاکمیت ایران توسط آمریکا دانست.
در واقع این رویداد یکی از حوادث عمده تاریخ سیاسی معاصر ایران است، زیرا از یک طرف برای اینکه کودتای یادشده نهضت ملی کردن نفت را به نابودی کشاند و از طرف دیگر بدین سبب که این کودتا به عنوان نقطه ی شروع توسعه ی نفوذ ایالت متحده در ایران مورد ملاحظه قرار میگیرد. کودتایی که نتیجه همکاری قدرتهای خارجی یعنی انگلیس و امریکا بود.(هاشمی،انصاری،1392: 121)
در این پژوهش با تحلیل اصل عدم مداخله در امور کشورها، نقش  آمریکا و بریتانیا را در  کودتای 28 مرداد مورد بررسی قرار می گیرد.

تعریف اصل عدم مداخله:
1-پيشينه تاريخي اصل عدم مداخله
تا مذاكرات وستفاليا و انعقاد معاهدات مربوط در 1648، اصل عدم مداخله معني و مفهومي نداشت و هر كشوري (كشور در مفهوم پيش از وستفاليا) خود را مجاز مي‌دانست تا با توسل به زور يا بدون توسل به زور و صرفاً با اجبار، در امور داخلي كشور ديگر مداخله كند.
معاهدات وستفاليا نقطه عطفي در نظم نوين جهاني و منع مداخله محسوب مي‌شود، زيرا دستاورد آنها، اصولي چون برابري، ‌استقلال و حاكميت كشورها و حتي مفهوم كشور و عناصر تشكيل‌دهنده آن بود. اين اصول به طور ضمني، تأييدي بر ممنوعيت مداخله بود، چراكه مداخله، نقض آن اصول بود.
البته در مقابل، مفهوم حاكميت جنبه‌ي مطلق داشت و اين خود با ممنوعيت مداخله در تضاد بود. از اين زمان بود كه اصل موازنه سياسي در اروپا پديد آمد؛ اصلي كه بنابرآن، هيچ كشوري اجازه نداشت تا در صدد تحميل اراده خود بر ديگر كشورها باشد. به علاوه، از اين پس كشورها به عنوان تجمعات حاكمي محسوب شدند كه هر يك در قلمرو خود داراي قدرت انحصاري بودند و نسبت به يكديگر مستقل (اصل استقلال سياسي) و از نظر حقوقي برابر (اصل تساوي حاكميت‌ها) بودند. اصل عدم مداخله نتيجه اين دگرديسي‌هاست.
انقلاب فرانسه سرآغاز شناسايي مفهوم حقوقي براي اصل عدم مداخله بود، زيرا قانون اساسي 1793 مقرر مي‌داشت كه ملت فرانسه در اداره امور ديگر ملت‌ها دخالت نخواهد كرد و در مقابل، به مداخله ديگر ملت‌ها در امور خود نيز رضايت ندارد.
اتحاد مقدس كه يكي از دستاوردهاي مهم كنگره وين 1815 بود، به يكباره اصول وستفاليايي و انقلاب فرانسه را زير پا گذاشت و مداخله در امور داخلي ساير كشورها را سرلوحه تعهدات خود قرار داد.
متعاهدين اين معاهده بين‌المللي كه اعضاي يك خانواده مسيحي بودند (انگلستان، روسيه، اتريش، پروس و بعداً در 1818 فرانسه) تعهد كردند كه جنبش‌هاي انقلابي كه خواستار آزادي و حقوق مردم باشند، با توسل به زور سركوب و خاموش كنند، زيرا اين نوع جنبش‌ها را تهديدي عليه حكومت‌هاي پادشاهي خود مي‌دانستند و همواره در پي حفظ سلطنت بودند.
شناسايي سياست مداخله قدرت‌هاي بزرگ عضو اتحاد مقدس بعداً در 1818 مورد تأييد معاهده اكس لاشاپل قرار گرفت.
متأسفانه ايران نيز از سياست تجاوزكارانه و مداخله‌جويانه اتحاد مقدس بي‌نصيب نماند و انعقاد تحميلي عهدنامه تركمانچاي به سال 1828 ميلادي و از دست دادن بخش اعظمي از خاك ايران، نتيجه حمايت اتحاد مقدس از روسيه بود.
اصول اتحاد مقدس به مرور زمان با جنبش‌‌هاي عظيم انقلابي و اصول والاتر مواجه گرديد و قدرت اجرايي خود را از دست داد و نخستين آن، نهضت‌هاي استقلال‌طلبانه و ضداستعماري مستعمرات اسپانيا و پرتغال در قاره آمريكا بود. اين مستعمرات كه از سال 1809 قيام عليه استعمار را آغاز كرده بودند، اعلام استقلال نموده و براي خود رژيم جمهوري انتخاب كردند. در اينجا بار ديگر اتحاد مقدس درصدد مداخله برآمد اما با شكست روبه‌رو گرديد، مخصوصاً مسأله مستعمرات قدرت‌هاي بزرگ در قاره آمريكا اين امر را تشديد نمود.
در اين رابطه جيمز مونرو (J.Monroe) رئيس‌جمهور وقت ايالات‌متحده آمريكا طي اعلاميه‌اي كه در 1823 در كنگره آن كشور قرائت كرد، اظهار داشت: آمريكا از آن آمريكايي‌‌هاست و قدرت‌‌هاي اروپايي حق مداخله در امور داخلي قاره آمريكا، به‌ويژه در كشمكش‌‌هايي كه در آمريكاي جنوبي براي به دست آوردن آزادي و استقلال در جريان است را ندارند و از اين پس، ايالات متحده آمريكا هرگونه مداخله اروپا را در قاره آمريكا عملي خصمانه عليه خود تلقي مي‌‌كند.
اعلاميه مونرو متذكر اين نكته نيز گرديد كه اگر از سوي قدرت‌‌هاي اروپايي به حقوق مردم قاره آمريكا خدشه‌اي وارد شود و منافع آنها مورد تهديد جدي قرار گيرد، ايالات متحده آمريكا به طور استثنايي مجاز به مداخله مي‌باشد. اين خود در واقع نوعي مداخله متقابل محسوب مي‌شود و خلاف اصل عدم مداخله است.
اصل مونرو در عين حال كه مخالف و مغاير حقوق بين‌الملل  حداقل حقوق بين‌‌الملل آن زمان نبوده، هيچگاه هم جزيي از آن به شمار نرفته، هرچند بعدها مورد پذيرش بسياري از كشورها و حتي ميثاق جامعه ملل قرار گرفته است، تا آنجا كه ميثاق آن را از جمله تعهدات بين‌المللي به شكل توافق منطقه‌اي قلمداد كرده و موجب حفظ صلح دانسته و مفاد ميثاق را موجب خدشه به آن ندانسته است.(ماده 21)
گنجانيدن چنين مقرره‌اي در ميثاق  آن هم اعتلاي يك نظريه به جايگاه يك تعهد بين‌المللي و به شكل توافق منطقه‌اي كه به اصرار ويلن، رئيس‌جمهور وقت ايالات‌متحده آمريكا صورت گرفت.  جاي ايراد و اشكال حقوقي دارد، اما در مجموع، گام ارزنده و مهمي در جهت معمول داشتن ممنوعيت مداخله كشورها در امور داخلي يكديگر است. متعاقب نظريه مونرو، نظريات ديگري نيز ابراز گرديد كه به نوعي متضمن اصل عدم مداخله بود، از جمله دكترين‌‌هاي كالوو و دراگو.
در بين سال‌هاي 1823 (زمان صدور اعلاميه مونرو) تا امضاي ميثاق جامعه ملل در 1919، اقدام حقوقي برجسته‌اي در خصوص قاعده‌مندسازي اصل عدم مداخله صورت نگرفت و حتي ميثاق نيز فقط تلويحاً به اين موضوع پرداخت. بدين شرح كه «هرگاه يكي از طرف‌هاي اختلاف ادعا كند كه اختلاف فيما بين ناشي از موضوعي است كه طبق موازين حقوق بين‌الملل در صلاحيت انحصاري او قرار دارد و شورا با اين ادعا موافق باشد، شورا اين موضوع را گزارش خواهد داد، بدون آنكه توصيه‌‌اي در مورد حل اختلاف ارائه دهد.»(بند 8 ماده 15)
ممنوعيت مداخله براي اولين بار صريحاً در يك عهدنامه بين‌المللي مقرر گرديد كه آن عهدنامه مونته ويدئو مورخ 1933 است كه بنا بر آن، «هيچ كشوري حق مداخله در امور داخلي يا خارجي كشور ديگر را ندارد»(ماده 8)
موضوع اصل عدم مداخله تا سال 1945 و امضاي منشور ملل متحد مسكوت ماند. منشور در تبيين اهداف سازمان ملل متحد از يك سو بر اصل تساوي حاكميت اعضاء (كشورها) (بند 1 ماده 2) و اصل عدم توسل به زور (بند 4، ماده 2) تأكيد مي‌‌كند و از سوي ديگر به موضوع عدم مداخله سازمان در اموري كه اساساً جزو صلاحيت داخلي هر كشوري است، مي‌پردازد. (بند 7، ماده 2)(ضیایی بیگدلی،1391)

2-مصوبات سازمان ملل
سازمان ملل از ابتدای تشکیل،اصل عدم‌ مداخله‌ را‌ تشویق‌ نموده و سعی در رعایت آن‌ داشته است.برای نمونه،اعلامیهء سازمان ملل در زمینهء عدم مداخله که‌ در‌ قالب قـطعنامهء شـماره‌ 2131 مجمع عمومی در 1965 به تصویب‌ رسید بر حق کشورها در‌ زمینهء‌ انتخاب‌ و ادارهء امور خود بدون هر گونه دخالت خارجی تأکید ورزیده است.این اعلامیه صریحا مداخلاتی را که حاکمیت‌ و استقلال سیاسی کشورها را تهدید می‌کند ممنوع اعـلام نـموده و آورده اسـت«هیچ‌ کشوری حق‌ ندارد‌ بطور‌ مستقیم یـا غـیر مـستقیم و به هر دلیلی در امور داخلی و خارجی کشورهای‌ دیگر مداخله نماید.»
شش سال‌ بعد، مجمع‌ عمومی با تصویب   «اعلامیهء اصول حقوق بین الملل در زمینهء روابط دوستانه و همکاری‌ میان‌ کـشورها بـر طـبق منشور ملل متّحد»در قالب قطعنامهء شمارهء 2625 در سال 1970،تمامی اشـکال دخـالت در شخصیت‌ حقوقی یک‌ کشور‌ یا عناصر سیاسی،اقتصادی از فرهنگی آن را منع نموده و در این میان‌ فهرستی‌ از نواع تدابیر و اقداماتی که با هدف‌ سـوء‌ اسـتفاده‌ از چـنین مداخلاتی صورت می‌گیرد ارائه کرده‌ است.
در سال‌ 1891‌ مجمع عمومی با تصویب‌ قطعنامهء شمارهء 103/36 در زمـینهء اجرای‌ اعلامیهء«غیرقابل پذیرش بودن مداخله و دخالت‌ در‌ امور داخلی کشورها»گام دیگری در‌ جهت‌ تقویت‌ اصل عدم‌ مداخله‌ برداشت.در‌ این‌ اعلامیه،مجمع به‌طور جدّی اعـلام کـرد کـه‌ اصل‌ عدم‌ مداخله و دخالت در امور داخلی و خارجی‌ کشورها دربرگیرندهء حقوق و وظایف‌ ذیل‌ می‌باشد:
-خودداری از هرگونه اقـدام زورمـدارانه و قهرآمیزی که‌ ملل تحت سلطهء استعمار‌ یا‌ اشغال‌ بیگانگان را از اعمال حق‌ تعیین‌ سرنوشت،آزادی‌ و استقلال خود محروم سازد؛
-خودداری از سـوء اسـتفاده و مـخدوش نمودن‌ موضوعات حقوق بشری‌ به‌عنوان‌ ابزار دخالت در امور داخلی کشورها‌ و اعمال‌ فشار بـر کـشورهای‌ دیگر‌ یـا‌ ایجاد جوّ بی‌نظمی و عدم‌ اعتماد میان‌ کشورها یا گروهی از کشورها؛
-حمایت و پشتیبانی کامل از حق تعیین‌ سرنوشت،آزادی و استقلال‌ مـلتهای‌ تـحت سـلطهء استعمار،اشغال خارجی یا رژیم‌های نژادپرست‌ و همچنین‌ حق این‌ ملتها‌ در‌ زمینهء دست‌یازیدن به‌ مبارزهء سیاسی‌ و مسلحانه بـرای نـیل به این اهداف، براساس منشور؛
-رعایت،گسترش و دفاع از تمامی حقوق‌ بشر و آزادیهای‌ اساسی‌ در محدودهء قلمرو ملّی‌ خود و اقدام‌ در‌ زمـینهء‌ امـحاء‌ مـوارد‌ جدّی و گستردهء نقض‌ حقوق‌ بشر ملّتها و مردمان و بویژه در جهت‌ از میان برداشتن آپارتاید و تمامی اشکال‌ نژادپرستی و تـبعیض‌ نژادی(عباسی،1380 :8)

کودتای 28 مرداد: نقض آشکار اصل عدم مداخله
با بررسی طرح کودتای 28 مرداد به وضوح می توان نقش آمریکا و بریتانیا را مشاهده کرد.انگلستان برای غارت و سیطره مجدد بر نفت ایران، خلع دولت مصدق را تنها راه حل میدانست که شرکت نفت انگلیس و ایران نیز با آن موافق بود. اسناد منتشر شده توسط وزارت امورخارجه بریتانیا در دهه های اخیر توضیح میدهد که طرح اشغال آبادان را  که مرکز بزرگترین پالایشگاه نفتی در ایران و خاورمیانه است. بریتانیا طراحی و آماده کرده بود، اما قبل از شروع عملیات نظامی، موضوع با پرزیدنت ترومن مورد بحث قرار گرفت و رد گردید و دولت امریکا نپذیرفت که در چنین اقدامی از بریتانیا حمایت کند، زیرا به اعتقاد ترومن، مداخله نظامی در ایران به حمله اتحاد شوروی میانجامید.
هنگامی که بریتانیا از موثر واقع شدن راه حلهای سیاسی برای بستن راه بر دولت مصدق ناامید گردید، کودتا را به عنوان یک راه حل بررسی کرد. برای درک برنامه ریزی انگلیسی ها به منظور به کارگیری گروه های ایرانی علیه دولت مصدق، باید مطالعات ارائه شده توسط وودهاوس را مطالعه کرد.  وی در سالهای 1952ــ1951 در سفارت انگلیس در تهران کار میکرد و در ساماندهی عملیات هدایت شده علیه مصدق (عملیات چکمه) نقش داشت.
وودهاوس توضیح میدهد که وی و همکارانش برای هدایت گروههای ایران علیه دولت کشور خودشان، چگونه عمل کردند. شایان ذکر است که همه همکاران وی از متخصصان جاسوسی در ایران بودند .سه برادران رشیدیان، که نفوذ زیادی در پارلمان و در بازار داشتند، به طرح وودهاوس وارد شدند. درواقع، آنها قادر بودند که مردم کوچه و بازار را هماهنگ با سیاستهای بریتانیا جهت دهند. برادران رشیدیان افرادی ثروتمند بودند و یک سازمان شهری را که علیه مصدق توطئه میکرد رهبری میکردند. نیازهای مالی این سازمان را سفارت بریتانیا در تهران تامین میکرد. همچنین برخی از ایرانیها در خدمت بریتانیا بودند. به عنوان مثال، فردی که در جلسات هیات وزیران ایران شرکت مینمود، تصمیمات و مباحث محرمانه دولت مصدق را به سفارت بریتانیا گزارش میکرد. علاوه بر آن وودهاوس و همکارانش از همکاری روزنامه نگاران خارجی بهره مند بودند. او مخفیانه از طریق مرز عراق و با مقدار بسیاری سلاح ایران وارد شد. این سلاحها در اطراف تهران، زیر خاک پنهان گردید و در هنگام ضرورت آماده استفاده بود.
در 22 اکتبر 1952، هنگامی که روابط دیپلماتیک انگلیس و ایران قطع شد، وودهاوس باید ایران را ترک میکرد. با وجود این، به لطف بریتانیایی های مقیم ایران و یک مامور سرویس مخفی این کشور، وی با واسطه هایی ایرانی در ارتباط بود. او دفتر جدیدی در قبرس ایجاد کرد که سرفرماندهی نظامی ایران آن را هدایت میکرد . انگلیسیها هچنین در حالیکه از تایید ملی شدن صنعت نفت ایران خودداری میکردند، میکوشیدند با امریکا متحد شوند. از طرف دیگر مصدق نیز به کمک و حمایت امریکا امیدوار بود. برای حل مساله ی نفت، امریکایی ها استفاده از دیپلماسی را ترجیح میدادند و هنگامی که بریتانیا تصمیم به اقدام نظامی در ایران گرفت، پرزیدنت ترومن با آن مخالفت کرد و برای برقراری گفتگو بین طرفین، مشاور خود، آورل هریمن را به ایران فرستاد، اما وی نتیجه ای حاصل نکرد. دولت بریتانیا در تلاش سیاسی خود برای به دست آوردن همکاری دولت امریکا، روی خط نفوذ کمونیستها در ایران تکیه میکرد. این دولت میکوشید ترس را از روح و جوهره امریکاییها، که معتقد بودند سقوط مصدق کمونیستها را به قدرت میرساند، بیرون کند .در تعقیب این هدف، پس از قطع روابط انگلیس و ایران، وودهاوس عازم واشنگتن شد و کوشید مقامات امریکایی را متقاعد کند و حمایت سیا را جلب نماید. در این باب، وی خطر کودتا توسط (حزب توده )حزب ایرانی کمونیست طرفدار شوروی را خاطرنشان میکرد .
وقتی روزولت، رئیس عملیات سیا در خاورمیانه، از تهران بازمیگشت، برای مذاکره با مقامات انگلیسی در لندن توقف کرد و این برای اولین بار بود که طرحی که هدف آن سقوط دکتر مصدق بود با روزولت مورد بحث قرار گرفت. روزولت، به محض بازگشت به واشنگتن، نتیجه ی مذاکرات خود با مقامات انگلیسی در لندن را برای آلن دالس ، معاون سیا، توضیح داد. این مذاکرات بین طرفین محرمانه باقی ماند وپرزیدنت ترومن و آچسون ، وزیر امورخارجه، از این مذاکرات مطلع نشده بودند، زیرا از یک طرف آچسون جذب مصدق شده بود و از طرف دیگر انتخابات ریاست جمهوری، که بنا بود چندی بعد برگزار گردد، اجازه ی این تفکر را میداد که جمهوریخواهان به قدرت خواهند رسید و در نتیجه فاستر دالس، برادر آلن دالس، به وزارت امورخارجه منصوب خواهد شد. به این دلیل، روزولت و آلن دالس نمیخواستند که دولت دموکرات، که به زودی جای خود را به رقیب میداد، در مسیری وارد شود که مواضعشان کمتر از جمهوریخواهان قاطع و مشخص بود. با توجه به این وضعیت، وودهاوس نتیجه ی مساعدی از این مذاکرات حاصل نکرد و می بایست تا انتخابات ریاست جمهوری منتظر می ماند. در مورد همکاری انگلیس ــ امریکا، باید ما نگاه خود را متوجه این موضوع سازیم که لویی هندرسون ، سفیر امریکا در تهران، با انگلیسی ها همکاری میکرد، و وودهاوس، رئیس ام. آی سیکس در ایران، بر آن تاکید کرده است. مصدق بر این باور بود که هندرسون حتی در توطئه ی 28 ژانویه 1953 نیز دست داشته است. در آن روز، شاه ایران تصمیم گرفت به خارج از کشور مسافرت کند، مصدق نخست وزیر برای دیدار وی به کاخ شاه رفت. در آنجا وی پیغامی دریافت کرد مبنی بر اینکه لویی هندرسون به منظور مذاکره در مورد موضوعی فوری میخواهد وی راملاقات  نماید. در بازگشت، در حالی که مصدق از کاخ شاه خارج میشد، گروهی در اطراف قصر در حال تظاهرات بودند و میخواستند به وی سوءقصد کنند. مصدق بلافاصله از توطئه مطلع شد و از در دیگری خارج گردید و خطر مهاجمان را پشت سر گذاشت. مدتی بعد، او اظهار کرد که سفیر امریکا برای هیچ موضوع فوری به ملاقات وی نیامده بود .
در خصوص توطئه امریکایی ــ انگلیسی علیه مصدق، به نظر میرسد باید نکته دیگری را خاطرنشان کرد: هنگامی که آخرین پیشنهاد امریکا را، که میخواست مانع ملی شدن صنعت نفت شود، دولت ایران رد نمود، ایاالت متحده عزم خود را در مقابل مصدق جزم کرد.(هاشمی،انصاری،1392: 130-128 )


طرح کودتای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲
عملیات کودتا در بیست و پنجم‌ و بیست‌ و هشتم مرداد سال ۱۳۳۲ بـا هـمکاری مشترک انگلیس و آمریکا عملی شد. ولی برنامه ریزی و طراحی و اجرای‌ نقش‌ اصلی آن بـا انـگلیسی‌ها و عـوامل آنهابود. سرلشکر فضل الله زاهدی چهره‌ای شناخته‌ شده‌ای‌ بود که فقط نقش فرماندهی را بازی‌ می‌کرد‌. سـرهنگ‌ حـسن اخـوی که طراح عملیات اجرائی کودتا‌ بود‌، به همراه برادران رشیدیان، مهدی مـیراشرافی و اعـضای شبکه بدامن که زیرنظر شاپور جی‌ و اسدالله‌ علم رهبری می‌شدند، همگی عوامل‌ دولت‌ انگلستان بودند‌. کـرمیت‌ روزولتـ‌ نیز نقش نظارت بر حسن اجرای‌ کودتا‌ را به عهده داشت.
در‌ شب بـیست و پنـجم مرداد، وزیر دفاع دکتر مصدق، تـقی ریـاحی، از طریق چـند نـفر ازعـوامل نفوذی متوجه کودتا گـردید. سرهنگ نصیری، فرمانده گارد، به هنگام ابلاغ حکم‌ عزل در نیمه شب دستگیر شد و فرمانده‌هان نـیروهای سـه گانه و وزیر دفاع فوراً درصدد مـقابله بـا کـودتا بـر مـی‌آمدند و واحدهای کودتا کـننده را خـلع سلاح کردند.اما بعضی از واحدهای‌ کودتا‌ موفق شدند که چند نفر از اعضای دولت مصدق را دستگیر و زندانی کـنند کـه پس از مـحاصره و خلع سلاح آن‌ها، فرماندهان آن‌ها دستگیر شـدند. لکـن در نـهایت کـودتاچیان آزاد‌ شـدند‌. مـحمدرضا پهلوی پس از شنیدن خبر شکست کودتا، از نوشهر به بغداد و از آنجا به رم (ایتالیا) فرار کرد.
با ورود برنامه ریزی‌ شده‌ لوی هندرسن، سفیر آمریکا، از‌ پاکستان‌ به تهران، در ۲۵ مرداد وی به ملاقات دکـتر مصدق رفت و به دکتر مصدق اطلاع داد که: دولت آمریکا دیگر نمی‌تواند حکومت وی را‌ به‌ رسمیت بشناسد و با او‌ همچون‌ نخست وزیری قانونی رفتار نماید. هندرسن به دکتر مصدق تکلیف کرد که باید از پسـت خـود کناره‌گیری نماید. ولی دکتر مصدق او را با عتاب از خانه خود بیرون کرد‌. هندرسن نیز پس از مشاجره با مصدق با رابطان خود تماس گرفته و به آن‌ها اعلام نمود که: دولت آمریکا فقط دولت زاهـدی را دولت رسـمی و قانونی ایران می‌داند‌. با فرار شاه، در سراسر کشور تظاهرات عمومی برپا شده و مجسمه‌های شاه و پدرش به پائین‌ کشیده شد. عکس‌های وی از ادارات جـمع آوری گـشت. در تجمع‌ بزرگی‌ در‌ میدان بهارستان، دکـتر حـسین فاطمی، وزیر خارجه، اعلام کرد که: نظام سلطنتی باید برچیده شود و حکومت جمهوری ‌‌اعلام‌ شود و شاه ایران روی ملک فاورق مصر را سفید کرده است. امـا سـایر‌ اعضای‌ کابینه‌، بعد از سـخنان فـاطمی تاکید کردند که: علیحضرت باید برگردد در چنین شرایطی که کشور‌ شدیداً به مجلس نیاز دارد. دکتر مصدق پیروزی در رفراندوم وانحلال مجلس را‌ اعلام کرد.
در همین‌ روز‌ها‌ تظاهرات گسترده‌ای به حمایت از دولت مصدق بـر پا شـد. اما دکتر مصدق‌ دستور منع تظاهرات در حمایت از دولتش را صادر کرد و تکلیف کرد که مردم به خانه‌های خود برگردند‌. در حالی که کودتاچیان درصدد اجرای برنامه دیگری برای پیروزی بودند.


کودتای ۲۸ مـرداد و سـقوط دکتر مـصدق‌
با شکست طرح اولیه کودتا و استفاده از ارتش، که بیشتر با برنامه آمریکائی‌ها همخوانی‌ داشته‌ است، مرحله دوم کـودتا در بیست و هشتم مرداد ماه توسط شاپور جی و عوامل انگلیسی و حمایت آمـریکائی‌ها بـه اجـرا گذاشته شد.
براساس برنامه‌ریزی‌های سرهنگ حسن اخوی، طراح اجرائی کودتا، باید از‌ مردم‌ و جمعی از اراذل و اوباش علیه مصدق و دولت او اسـتفاده ‌ ‌گـردد. خاصه آن که دولت مصدق دستور داده بود که هوادارانش خیابان‌ها را ترک نمایند و این، بهترین فـرصت را بـرای‌ کـودتا‌ فراهم کرده بود.
مراحل طراحی عملیات اجرائی کودتای بیست و هشتم مرداد به شرح زیر بـود:
1. از نقاط مختلف شهر جمعیت هائی تشکیل شود و تعداد تقریبی هر جمعیت و رهبر هـر‌ گروه‌ معلوم‌ گردد.
2. هـر یـک از جمعیت‌ها‌ در‌ مسیرهای‌ تعیین شده به مرکز شهر حرکت نمایند و همزمان به مقصد محل خیابان شاه - نادری برسند.
3. باشگاه‌های ورزشی مانند باشگاه تاج نیز‌ به‌ حرکت‌ درآیند.
4.  شعار کلیه افراد سلطنت مـحمدرضا باشد.
5. افراد‌ گارد‌ جاویدان به جمعیت بپیوندند.
6. خانه دکتر مصدق را محاصره و وی را دستگیر نمایند.
7. دستگیری دکتر مصدق از رادیو اعلام‌ و زاهدی‌ با‌ تانک به نخست وزیری برود و از شاه دعوت به بازگشت‌ کند.
در روز بـیست و هـشتم مرداد، طرح فوق به طورکامل اجرا شد و واحدهای نظامی طرفداردکتر مصدق دخالتی‌ در‌ خنثی‌ سازی کودتا نکردند.
بدین ترتیب کودتا به‌ پیروزی‌ رسید‌ و سرلشگر‌ زاهـدی‌ مـقام نـخست‌وزیری‌یافت. محمدرضا‌ پهلوی‌ به کشور بازگشت این در حالی بود که دِین بزرگی از آمـریکا و انـگلیس بر گردن داشت‌.(نورمحمدی،حسن پور،1392: 172-167)


آمریکا و بریتانیا طراح اصلی کودتا
یکی از اصول حقوق بین‌الملل که در ادبیات سیاسی کاربرد زیادی دارد، اصل عدم مداخله در امور داخلی دولتها است. اصل عدم مداخله که یکی از اصول بنیادین ملل متحد و از جمله حقوق و تکالیف بنیادین دولتها است، یکی از اصول اساسی جامعه بین‌المللی بوده که ریشه در اصل تساوی حاکمیت دولتها دارد. این اصل، که مبنای آن را باید در حقوق بین‌الملل عرفی جستجو کرد، در برخی از اسناد بین‌المللی نیز انعکاس یافته است، از جمله در بند هفت ماده ۲ منشور ملل متحد عدم مداخله سازمان ملل متحد در امور داخلی دولتها پیش بینی شده. علاوه بر این، اصل عدم مداخله در ماده ۱۵ منشور بوگوتا، ماده ۸ پیمان ورشو، اصل ششم سند نهایی هلسینکی نیز قید شده است. بنابراین، اصل مذکور در سطوح جهانی و منطقه‌ای مورد تایید و تاکید دولتها و سازمانهای بین‌المللی است.    asipress.ir
بنابر بند 4 ماده 2 از منشور سازمان ملل تاکید دارد که کلیه اعضای ملل متحد، متعهد هستند که از تهدید به زور یا کاربرد زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی هر کشور دیگر اجتناب کنند. در بند 7 همان ماده نیز تاکید شده هیچ یک از مقررات این سند به سازمان ملل اجازه نمی‌دهد در اموری که ذاتاً در صلاحیت داخلی هر کشور است دخالت کند و اعضا نیز ملزم به رعایت این اصل هستند، اسنادی که فارن پالسی همزمان با سالگرد کودتای 28 مرداد منتشر کرد، به طور رسمی شواهدی کافی مبنی بر نقض این اصل حقوق توسط آمریکا ارائه می‌دهد.
با توجه به نقش گسترده قدرتهای غربی در کودتا،می توان آمریکا را ناقض اصلی اصل عدم تداخل در کشورها دانست. چرا که با طراحی و اجرای کودتا سقوط مصدق و بازگشت محمدرضا پهلوی را به کشور رقم زد.

نتیجه:
28 مرداد همواره تداعی گر حادثه ای سیاه در تاریخ ملت ایران است که  تلخ ترین روزها را در کشور منجر شد. استبداد داخلی و استعمار خارجی 2 عامل اصلی بروز چنین کودتای گردید تا حکومت پهلوی بتواند با حمایت مالی و اجرایی آمریکا و بریتانیا ،حاکمیت دیکتاتوری در طی 25 سال برقرار سازند.
اعدام دکتر فاطمی،بازداشت کارگزاران دولت مصدق و دستگیری اعضای حزب توده از دیگر تاثیرات داخلی این اتفاق بود. با این حوادث حرکت ملی که در جهت استقلال کشور از دخالت قدرت های استعماری آغاز شده بود به شکست انجامید .

منابع:
1-هاشمی،مهری؛انصاری،بهروز.« بررسی تاریخی نقش امریکا و انگلیس در کودتای 28 مرداد 1332 با توجه به اسناد جدید سازمان سیا»؛ پژوهشهای سیاسی :: پاییز 1392 ، سال سوم - شماره 7
2-نورمحمدی،شهرام. حسن پور،معصومه.« تحلیلی بر زمینه ها و نیروهای درگیر در کودتای 28 مرداد 1332»؛مجله پژوهش های علوم انسانی » بهار 1392 ، سال چهارم - شماره 19.
3-عباسی اشلقی،مجید.« مداخلات بشر دوستانه و اصل عدم مداخله نور» مجله اطلاعات سیاسی - اقتصادی » مهر و آبان 1380 - شماره 169 و 170.
4- ضيايي‌بيگدلي،محمدرضا.« حقوق بین الملل انسانی می شود».مهرنامه،شماره 20 فروردین 1391
5-نقض اصل عدم مداخلهبه بهانه دفاع از حقوق ملت ها از سوی آمریکا
فروردين ۱۳۹2
http://www.asipress.ir/vdcdj50x.yt0xk6a22y.tx

ارسال نظر


کد امنیتی
بارگزاری مجدد

شماره 31 - مردادماه 1394

فراخوان پذیرش مقاله

 
فصلنامه مطالعاتی صیانت از حقوق زنان با رویکرد حقوق و کرامت اسلامی بشر، دارای مجوز رسمی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به شماره 16051 می باشد. پایگاه های نمایه کننده مجله: نورمگز، مگیران، پرتال جامع علوم انسانی، کتابخانه اسناد ملی، سیویلیکا و ...
 
محورهای كلي مقالات با دو گرایش حقوق زنان و حقوق بشر در اين فصلنامه به اين صورت خواهد بود:
حقوق بشر
حقوق زنان
 حقوق بین الملل
حقوق خصوصی
 حقوق عمومی
حقوق کیفری
 
و سایر موضوعات حقوقی که مرتبط با اهداف و کارکردهای فصلنامه و با گرایش حقوق زنان و حقوق بشر باشد.
پژوهشگران گرامی می توانند مقالات مرتبط خود را از طریق سامانه اینترنتی به آدرس زیر ارسال نمایند.
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
شماره‌های تماس:  02188800817   02188900837