آرشيو

حقوق بشر و کرامت انسانی

امتیاز کاربران
ضعیفعالی 


چکیده
حقوق بشر از حقوق حقه همه انسان هاست و سرآغاز و منشأ آن را نمی‌توان به هیچ انقلاب و هیچ تحولی نسبت داد، بلکه از زمانی که اولین انسان پا به این کره خاکی گذارد، دارای حقوقی گردید که این حقوق فارغ از هر گونه رنگ و نژاد و مذهب است و برای همه افراد انسانی یکی است. این حقوق متناسب با کرامت ذاتی انسان است و این که هر انسانی ذاتاً دارای جیثیت، شرافت و اعتبار است. حال دین اسلام در این میان برای انسان ارزش و کرامت والایی قائل است و معتقد است علاوه بر کرامت ذاتی که همه انسان ها دارا هستند کرامت اکتسابی نیز وجود دارد که همان کرامت اسلامی انسان هاست و بسته به عقیده و دین و مذهب افراد است. از آنجا که کرامت انسانی مبدأ و مبنای بسیاری از حقوق آدمی چون حق حیات در زندگی، حق آزادی، امنیت، رشد و شکوفایی شخصیت در پرتو تعلیم و تعلم و آموزش و پرورش و ... می‌باشد ضرورت دارد مفهوم، ویژگی‌ها و عناصر بنیادین آن و نیز انواع و اقسامی که برای آن متصور است و همچنین علل زوال و فنا و پایان آن و همچنین علل عدم مراعات آن از سوی برخی از ابنای بشر، مورد بحث و بررسی و کنکاش و مداقه قرار گیرد تا حقیقت امر روشن گردد.
واژگان کلیدی: حقوق بشر، کرامت ذاتی، کرامت اکتسابی، اعلامیه جهانی، انسان.
مقدمه
کرامت انسان از موضوعات مهم و از واژگان زیبا و پرمعنایی است که از بدو پیدایش ویژه انسان که با امتزاج روح الهی و خدایی با پیکره و جسم آدمی همراه گشت، تجلّی و تحقق یافت. کرامتی که در اسلام منشأ مقام خلیفة اللهی و جانشینی خدا، تسخیر ارض، مسجود ملائک و فرشتگان مقرب پروردگار گشتن و.... برای انسان شد و با بیانی شیوا و گویا از سوی خدای کرامت آفرین به صراحت اعلام شد. خداوند در قرآن کریم میفرماید: ولَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنْ الطَّیِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلاً؛ ما فرزندان آدم را گرامی داشتیم و آنان را در خشکی و دریا برنشانده ایم و از پاکیزه ها روزیشان داده و آنان را بر بسیاری از آفریده های خویش برتری خاصی داده ایم. در نتیجه همانطور که شاهدیم خداوند سبحان به صراحت اعلام فرموده است: که همۀ انسان های این کره خاکی را  که از نسل آدم ابوالبشرند، کرامت ذاتی بخشیده است و خشکی و دریا را در اختیار  همه آدمیان قرار داده تا رزقی پاکیزه از آن به کف آرند و خمیرمایۀ حیات خویش قرار  دهند، و همچنین انسانها علاوه بر آن که به داشتن ویژگی های ذاتی مانند: روح الهی و  عقل، مکرّم هستند میتوانند به واسطه علم و ایمان و سایر کمالاتی که میتوان در پرتو  عقل و ایمان کسب کرد بر بسیاری از موجودات برتری و فضیلت حقیقی پیدا کنند. در  همه فلسفه ها و فرهنگها انسان از آن حیث که انسان است صاحب کرامت است و به  واسطه این کرامت حقوق ویژه ای دارد. این جا است که می توان سخن آقای کوفی عنان دبیر کل سازمان ملل متحد را اجمالاً پذیرفت که گفته است: حقوق بشر با هیچ فرهنگی بیگانه نیست و بومی همه ملت ها است.(اعلامیه اجلاس هزاره نیویورک: سپتامبر 2008) در فصل اولِ «حقوق بشر در جهان امروز» که از سوی سازمان ملل متحد انتشار  یافته، آمده است که اعلامیه جهانی حقوق بشر از دو جنبه اساسی اهمیت دارد: یکی از  جهت این که اعضای سازمان ملل متحد که در سال 1948م. به نمایندگی از چهل و  هشت دولت آن زمان گرد هم آمدند، نماینده سلسله ای از ایدئولوژی ها، نظام های  سیاسی و مذهبی و فرهنگی بودند و درصدد آن بودند که پیش نویس این اعلامیه بیان گر  سنت های فرهنگی، مذهبی و فلسفی مختلف و ارزش های مشترک همه نظام های  حقوقی مهم جهان باشد و جهت دیگری که مهم تر است این که این اعلامیه قرار بود بیان مشترک آرمان های عمومی برای جهانی عادلانه تر و منصفانه تر باشد.(اعلامیه جهانی حقوق بشر،34: 1379) بنابراین میبینیم که حتی هدف تدوین حقوق بشر نیز پرداختن به کرامت انسان و فضیلت و برتری وی بوده است اما در عمل این طور نشد. تمام این شواهد بیانگر این است که انسان برترین موجودات است و کرامت انسانی و در کنارآن کرامت اسلامی وی باید مورد احترام قرار گیرد.در این نوشته سعی بر این است به تعریف کرامت انسانی پرداخته و انواع آن مورد بررسی قرار گیرد و به نمونه و منشأ کرامت انسانی در اسناد بین المللی حقوق بشر پرداخته و سپس به مصادیقی از نقض آن اشاره شود.


تعریف کرامت
 اگرچه واژه كرامت، در ادبيات ديني ما وجود داشته است، ولي رايج شدن، آن در اصطلاحات حقوق و انساني، پس از رواج اصطلاحات مربوط به حقوق بشر است. اين واژه، از كلمه « Dignity » در انگليسي گرفته شده و آنچه در متون انگليسي و نوشته‌هاي مربوط به حقوق بشر آمده، همين واژه ديگنتي است كه در فارسي از آن به حيثيت، كرامت و يا منزلت انساني ياد مي‌شود. کرامت در لغت معانی مختلفی دارد. مهم ترین آنها عبار تند از: ارزش، حرمت، حیثیت، بزرگواري، عزت، شرافت، انسانیت، شأن، مقام، موقعیت، درجه، رتبه، جایگاه، منزلت، نزاهت از فرومایگی و پاك بودن از آلودگی ها، احسان و بخشش، جوانمردي و سخاوت(دهخدا، 16070) . در بررسی جایگاه کرامت انسان در اسلام، باید میان کرامت ذاتی و اکتسابی او تمایز قائل بود. به نظر می رسد در دین اسلام بتوان دو نوع کرامت برای انسان یافت. یکی کرامتی جهانشمول که صفتی فطری و ذاتی است و از آیه ای چون «و لقد کرمنا بنی آدم» (اسراء، 70) مستفاد می گردد (زنجانی و توکلی، همان، ص164). این نوع کرامت عام است و همگی انسان ها اعم از زن و مرد، مؤمن و کافر و... را شامل می شود و بیانگر صفت رحمانیت خداوند است. رحمان در مقابل رحیم بوده و آن نوعی از کرامت خداوندی است که تمام بشر را در بر می گیرد. کراماتی چون حق حیات و خلقت انسان، قدرت اراده و اختیار، قدرت تعقل و اندیشه، مسخّر قرار دادن دیگر موجودات برای انسان، فراهم کردن اسباب هدایت انسان، مانند فرستادن رسول ظاهری و باطنی، از این جمله اند (اخوان کاظمی، 1387: ص3). نوع دیگر کرامت انسانی، اکتسابی و غیر ذاتی بوده و مقید به عقیدۀ انسان است و در رابطۀ انسان با خداوند تعریف شدنی است و از آیه ای نظیر«ان اکرمکم عند الله اتقیکم» (حجرات، 113) قابل برداشت است؛ چرا که در این آیه مبنای کرامت، نه بشریت، بلکه تقوا معرفی شده است. به عبارت دیگر اکتساب کرامت منظور در این آیه، مقید به تقوا است. (زنجانی و توکلی ،همان،ص164) این نوع کرامت خاص بوده و تنها انسان هایی را شامل می شود که راه حقیقت را یافته اند و ایمان به خدا دارند. خداوند به این دسته از انسان ها رحمت خاص عطا کرده که غیرمؤمنان از آن بی نصیبند (اخوان کاظمی، 1387،ص3). در اعلامیۀ جهانی حقوق بشر جهت جلوگیری از بروز اختلافات عقیدتی میان مردم کشورهای گوناگون، به کرامت ذاتی انسان توجه شده است و در اسلام نیز در کنار کرامت اکتسابی به کرامت ذاتی انسان، توجه شده است.
کرامت انسان در اسلام، نه بر مبناي یک امر قراردادي و اعتباري، بلکه بر اساس یک امر هستی شناختی و اصیل، که منشأ آن ذات خلقت بشري است و نیز بر مبناي احکام و فرامین الهی توجیه می شود. از جمله این مبانی می‌توان به قدرت اراده و اختیار انسان، آزادی انسان، خلیفه الله بودن انسان و وجهه الهی داشتن انسان اشاره کرد. تمام این موارد خاصه انسان است و دیگر موجودات را شامل نمی‌شود و از طرفی هم با فساد و خونریزی و گناه انسان از بین نمی‌رود.بنابراین برای حفظ کرامت اسلامی انسان باید به این مبانی و حقوق توجه کرد و آنها را در هیچ انسانی از بین نبرد.


حقوق بشر و کرامت انسانی
کرامت انسانی به عنوان«ارزش برتر» برای توجیه حقوق بشر توصیف شده است. این عنصر امکان مشارکت وسیع تر همه ارزش¬ها و ترجیح متقاعد سازی را به جای اجبار فراهم می سازد Lasswell,1980: 376-377) ). در این زمینه وفاق عمومی حاصل است که انسان از موهبت ارزش و کرامت ذاتی برخوردار است. این تنها مفهوم دستوری و هنجاری است که تقریباً هر حق قابل تصور برای انسان می تواند از آن کسب توجیه کند و خود می تواند در تفکرات مذهبی، اخلاقی، سیاسی، اجتماعی و حقوقی مقبولیت یابد و حتی مورد تأکید دولت مردان واقع شود. این مفهوم، مبنایی قوی برای حقوق بشر، و شاید طبق نظر شستاک، «جذاب ترین رویکردهای نظری» را فراهم می آورد. امروزه بسیاری از اسناد بین المللی و منطقه ای، کرامت ذاتی انسان را به عنوان توجیه اساسی برای حقوق بشر، و آرمانی در برابر رفتار موهن و سوء استفاده آمیز با افراد بشر مورد استناد قرار می دهند. از این رو، رونالد دورکین مدعی شده است که « هر کس ادعا می کند حقوق را جدی می گیرد[...] باید دست کم [...] اندیشه هر چند مبهم، اما قدرتمند کرامت انسانی را بپذیرد.» (بادرین، 1382: ص227)
واژه کرامت انسانی در اسناد حقوق بشری متعددی که در سطوح مختلف بین المللی و منطقه ای به تصویب رسیده اند،مورد تصریح قرار گرفته است.همچنین احترام به کرامت انسانی و پایبندی به این اصل در برخی اسناد حقوق بشر دوستانه و رویه قضایی بین المللی نیز مورد تأکید قرار گرفته که در ذیل به اجمال به چند نمونه اشاره می‌شود.
اعلامیه جهانی حقوق بشر که در تاریخ دهم دسامبر 1948 میلادی برابر با 19 آذر ماه 1327 هجری شمسی به مجمع عمومی سازمان ملل رسید، این حق را به صراحت پذیرفته و آن را اعلام داشته است. در مقدمه اعلامیه آمده است: « از آنجا که شناسایی حیثیت ذاتی کلیه اعضای خانواده بشری و حقوق یکسان و انتقال ناپذیر آنان اساس آزادی و عدالت و صلح را در جهان تشکیل می‌دهد... مجمع عمومی این اعلامیه جهانی، حقوق بشر را، آرمان مشترکی برای تمام مردم و کلیه ملل اعلام می‌کند تا جمیع افراد و همه ارکان اجتماع این اعلامیه را دائماً مدنظر داشته باشند». ماده یک آن مقرر می‌دارد: «تمام افراد بشر آزاد به دنیا می‌آیند و از لحاظ حیثیت و حقوق با هم برابرند، همه دارای عقل و وجدان هستند و باید نسبت به یکدیگر با روح برادری رفتار کنند». بخشی از مادة دو بیان می‌دارد: «هر کس می‌تواند بدون هیچ گونه تمایز، مخصوصاً از حیث نژاد، رنگ، جنس، زبان، مذهب، عقیده سیاسی یا هر عقیده دیگر و همچنین ملیت، وضع اجتماعی، ثروت، ولادت یا هر موقعیت دیگر، از تمام حقوق و کلیه آزادی‌هایی که در اعلامیه حاضر ذکر شده است، بهره‌مند گردد». در ماده پنج آمده است: «احدی را نمی‌توان تحت شکنجه یا مجازات یا رفتاری قرار داد که ظالمانه و یا بر خلاف انسانیت و شئون بشری یا موهن باشد». ( Universal Declaration On Human Rights,1948)
در مقدمه میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی نیز که طی قطع‌نامه شمار A 2200 در تاریخ 16 دسامبر 1966 همراه با میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل رسید،  آمده است: «دول طرف این میثاق با توجه به اینکه بر اصولی که در منشور ملل متحد اعلام گردیده است شناسایی حیثیت ذاتی و حقوق یکسان و غیر قابل انتقال کلیه اعضای خانواده بشر مبنای آزادی، عدالت و صلح در جهان است با اذعان به اینکه حقوق مذکور ناشی از حیثیت ذاتی شخص انسان است».همچنین مواد 6، 10، 17 و 19 میثاق مزبور نیز به این امر تصریح نموده است.کنوانسیون بین المللی رفع هرگونه تبعیض نژادی نیز که در تاریخ 21 دسامبر 1965 به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل متحد رسیده و در تاریخ 4 ژانویه 1969 لازم‌الاجرا گردیده است  در مقدمه، این مهم را بیان نموده است. کنوانسیون منع شکنجه و سایر رفتارها و مجازات‌های ظالمانه، غیر انسانی و تحقیرآمیز که در 10 دسامبر 1984 به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل متحد رسیده و در 26 ژوئن 1987 لازم الاجرا گردیده است،  در مقدمه خود آورده است: «با در نظر داشتن اینکه حقوق مذکور منبعث از کرامت ذاتی آحاد بشر است».( Convention Against Torture And Other Cruel,Inhuman Or Degrading Treatment Or Punishment,1984)
علاوه بر این، کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان، اعلامیه کنفرانس جهانی حقوق بشر وین، اعلامیه بین المللی داده های ژنتیک انسانی و نمونه هایی از این قبیل را می‌توان به موارد بالا افزود.


مصادیقی مغایر با کرامت اسلامی
با وجود اینکه اصل کرامت انسانی به طور مسلم در جامعه بین المللی و نظام حقوق بشر و حقوق بشردوستانه مورد شناسایی قرار گرفته و کرامت انسانی به وسیله وضع استانداردها و قواعد حقوق بشر بین المللی که اشکال اقدامات دولت ها به شیوه هایی که منجر به نقض کرامت انسانی محسوب می شود، محدود یا ممنوع شده اند، حفظ و حمایت شده است، اما با این حال مصادیق متعددی مغایر با کرامت انسانی را که در جوامع مختلف موجودند، می‌توان برشمرد.سازمان حقوق بشر از کرامت انسان و حقوق بشردفاع نمی‌کند و سردمداران آنها چشمانشان را بر جنایاتی که در کشورهای مختلف در حال انجام است بسته اند. از جمله این موارد می‌توان به موضوعات ذیل اشاره کرد:
-وضعیت سالمندان،بیماران روانی،معلولان، فقر شدید و گسترده، تولید و توزیع تصاویر مستهجن از زنان و کودکان به عنوان موضوعاتی صرفاً برای لذت جنسی که مصداق بارز استفاده ابزاری از انسان و استثمار جنسی  و تنزل و تخفیف شخصیت انسانی این افراد محسوب می شود
-شبیه سازی موجودات بشری نیز در تضاد با کرامت انسانی است که این امر در مقدمه پروتکل الحاقی به کنوانسیون شورای اروپا در خصوص حمایت از کرامت انسانی ذکر شده است و در ماده یک آن هرگونه مداخله ژنتیکی که هدف آن ایجاد انسانی باشد که از لحاظ ژنتیکی با انسان دیگر اعم از زنده یا مرده باشد،ممنوع شمرده شده است.(قربان نیا،1388: 121)
-به کارگیری بدن انسان و اجزای آن به عنوان منبع کسب درآمد .(همان،122)
-کشتار زنان و کودکان بی دفاع در فلسطین توسط رژیم غاصب صهیونیستی در سایه سکوت ننگین مجامع بین المللی و حمایت آشکار آمریکا و برخی دولت های غربی.
-شکنجه و رفتارهای غیر انسانی به خصوص در زندان هایی مانند ابوغریب و گوانتاناما با زندانیان.
-کشتار زنان و کودکان و غیر نظامیان توسط گروه های تکفیری در عراق و سوریه و نادیده گرفتن این جنایات توسط مدعیان دروغین حقوق بشر چون آمریکا و اروپا.
-کشتار کودکان و زنان در یمن و فلسطین در سال گذشته.
-کشتار بی رویه و بی پروای آل سعود در یمن.
-حادثه تأسف بار فرودگاه جده در مورد دو نوجوان ایرانی.
-بمباران بقاع متبرکه ائمه اطهار در عراق و سوریه.
این موارد تنها نمونه های کوچکی از هزاران مواردی است که هر روز در نقطه نقطه‌ی این کره خاکی اتفاق می افتد و کرامت انسانی را لکه دار کرده و تمامی حقوق بشردوستانه و مدعیان و پرچمداران این حقوق را زیر سؤال می‌برد.


نتیجه گیری
کرامت ذاتی، حقی است طبیعی و خدادادی که آفریدگار هستی در نهاد و وجود تمامی انسان‌ها به ودیعت نهاده و همگان را از آن بهره‌مند ساخته است. این حق آمیخته با حکم بوده و قابل سلب و اسقاط و نقل و انتقال نبوده و احدی را یارای تعدی و تجاوز به آن نیست، مگر آنکه آدمی با ارتکاب جرائم و معاصی آن را از خویشتن خویش زدوده و آن را از خود نفی کند. این حق مورد پذیرش اسلام و اسناد حقوقی آن و نیز مقبول اسناد حقوق بشر بین المللی می‌باشد. در کنار این حق، حق کرامت ارزشی وجود دارد که در سایه تلاش و تکاپوی آدمیان به تحقق می‌پیوندد و مقصد و غایت آن نیل به قرب الهی و قلل رفیع کمالات است؛ چیزی که مورد بی‌مهری اسناد بین المللی حقوق بشر قرار گرفته است. هر چند بنی آدم در حقوق مبتنی بر حیثیت و کرامت ذاتی دارای حقوقی واحد دارند، اما در مسیر دست‌یابی به ارزش‌ها و کسب کرامت انسان الهی هر کس بهره مزد و تلاش خود را خواهد برد. تفاوت و جدایی مکتب اسلام و غرب را در این زمینه باید در توجه و عدم توجه به کرامت ارزشی و اکتسابی و نیز عنایت و بی‌توجهی به روح و حقیقت آدمی و شناخت و عدم شناخت از واقعیت و حقیقت انسانی جست‌وجو نمود.


منابع
1-قرآن کریم
2-اخوان کاظمی، بهرام، کرامت انسانی در دولت مهدوی،29/1/1387:
http://www.mahdaviat-conference.com/vdcca 4g182bg4la2.htm/
3-اعلامیه اجلاس هزاره نیویورک، سازمان ملل متحد، 6ـ8 سپتامبر 2000. مرکز اطلاعات سازمان ملل متحد، تهران، 1379.
4-بادرین، مسعود. حقوق بشر و حقوق اسلام: اسطوره ناهمخوانی، مجموعه مقالات دومین همایش بین المللی حقوق بشر: مبانی نظری حقوق بشر، دانشگاه مفید قم: 1382.
5-حقوق بشر در جهان امروز، اداره اطلاعات همگانی سازمان ملل متحد، ترجمه مرکز مطالعات عالی بین المللی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، چاپ اول، تهران، 1379.
6-دهخدا،علی اکبر. لغتنامه دهخدا،دانشگاه تهران، چاپ دوم، 1377.
7-عمید زنجانی، عباسعلی. توکلی، محمد مهدی.«حقوق بشر اسلامی و کرامت ذاتی انسان در اسلام».فصلنامه حقوق، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره 4 ، زمستان86 .
8-قربان نیا،ناصر."ماهیت عام تعهد به رعایت حقوق بشر و مسئله شرط"، مجله حقوق اسلامی،شماره 21، 1388.
9-Convention Against Torture And Other Cruel,Inhuman Or Degrading Treatment Or Punishment ,UN,G.A, Res39/46 of Dec 1984.
10-International Convenant On Civil And Political Rights(iccpr),1966, UN.Dec.a/6316.
11-International Convention On The Elimination Of All Forms Of Racial Discrimination,UN, G.A Res.2106a ,on 21 Dec,1965.
12-Lass well  ,M. Human Rights and World Public Order. New Haven: Yale University Press:1980.
13-Universal Declaration On Human Rights,1948,UN.

ارسال نظر


کد امنیتی
بارگزاری مجدد

شماره 31 - مردادماه 1394

فراخوان پذیرش مقاله

 
فصلنامه مطالعاتی صیانت از حقوق زنان با رویکرد حقوق و کرامت اسلامی بشر، دارای مجوز رسمی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به شماره 16051 می باشد. پایگاه های نمایه کننده مجله: نورمگز، مگیران، پرتال جامع علوم انسانی، کتابخانه اسناد ملی، سیویلیکا و ...
 
محورهای كلي مقالات با دو گرایش حقوق زنان و حقوق بشر در اين فصلنامه به اين صورت خواهد بود:
حقوق بشر
حقوق زنان
 حقوق بین الملل
حقوق خصوصی
 حقوق عمومی
حقوق کیفری
 
و سایر موضوعات حقوقی که مرتبط با اهداف و کارکردهای فصلنامه و با گرایش حقوق زنان و حقوق بشر باشد.
پژوهشگران گرامی می توانند مقالات مرتبط خود را از طریق سامانه اینترنتی به آدرس زیر ارسال نمایند.
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
شماره‌های تماس:  02188800817   02188900837