آرشيو

جایگاه حقوق بشر در جمهوری اسلامی ایران

امتیاز کاربران
ضعیفعالی 


چکیده
با توجه به اهمیت مباحث حقوق بشری در روابط بین الملل ،این پژوهش به دنبال بررسی نقش حقوق بشر در سیاست خارجی به طور اعم و تببین جایگاه حقوق بشر در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران به طور اخص می باشد. در این چارچوب به بررسی حقوق بشر در تاریخ گذشته  ایران و چگونگی پیگیری آن در دوران بعد از انقلاب اسلامی ایران پرداخته ایم.
مقدمه
حقوق بشر به اساسی ترین حقوق یک انسان که دارای شاخه های متعددی درحوزه های مختلف آزادی و برابری ،حقوق سیاسی، اقتصادی ،اجتماعی و فرهنگی و ... می باشد اطلاق می شود .وجه مشترک این حقوق این است که افراد را قادرمی کند مطابق با اصول آزادی ،برابری و کرامت انسانی زندگی کنند. ADA,2010))  امروزه موضوع حقوق بشر جایگاه مهمی و غیر قابل انکاری در سیاست خارجی کشورها یافته است و همواره دولت ها در پی ارتقا اعتبار بین المللی خود از طریق مطرح کردن مباحث حقوق بشری هستند.با توجه به اهمیت مباحث حقوق بشری در روابط بین الملل و تاثیراتی که در روابط بک جانبه و چند جانبه ای بین کشور ها می گذارد پژوهش در حوزه حقوق بشر در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران مهم بنظر می رسد.در این خصوص این پژوهش قصد دارد به این سوال پاسخ دهد که حقوق بشر چه جایگاهی در سیاست خارجی ایران دارد ؟ فرضیه مطرح شده این است که با توجه به فرهنگ انسان دوستانه  و سابقه تاریخی ایران در تدوین مسایل حقوق بشری ، بعد از انقلاب اسلامی ایران مسائل حقوق بشری به عنوان یک اصل اساسی( با توجه به تعالیم اسلامی و براساس کرامت انسانی )در سیاست خارجی ایران مطرح شده است.
1.    جایگاه حقوق بشر در سیاست خارجی
با توجه به اینکه تا قبل از جنگ جهانی دوم حقوق بشر جایگاهی در روابط بین الملل ندارد، بعد از سال 1945 افراد تحت لوای قوانین بین المللی به عنوان شخصیت منحصر به فرد محافظت می شوند.این امر ناشی از شوک نقض حقوق بشر در طول دو جنگ جهانی و اعتقاد به اینکه صلح بین الملل نیازمند ارتقا و حفاظت از حقوق و آزادی های اساسی انسانی است. در طول جنگ سرد ،حقوق بشر و آزادی های اساسی در حوزه ژئوپلتیک و امنیت ملی در جهان دوقطبی تعریف می شوند اما بعد از جنگ سرد حقوق بشر برای حفاظت از آزادی های فردی گسترس بیشتری از گذشته پیدا کرد و به یک عامل تعیین کننده مشروعیت یک رژیم تبدیل شد و همزمان اهداف سیاست خارجی بسیاری از کشورها را شکل داد. امروزه ملاحظات حقوق بشری در تصمیم گیری سیاست خارجی دولت ها به طور قابل توجهی دیده می شودو به یک عنصر مهم و موثر در روابط بین الملل و تکامل حقوق بین الملل تبدیل شده است .   ( Gropas,1999,3-8) 
1.1  اعتبارآفرینی حقوق بشر و سیاست خارجی
یکی از ابعاد مهم عملی در مطالعه رابطه حقوق بشر و سیاست خارجی نقش اعتبار آفرینی حقوق بشر برای جایگاه و مناسبات بین المللی کشورهاست.به عبارت دیگر یکی از شاخصه های اصلی اعتبار کشورها در عرصه بین المللی میزان عمل به تعهدات حقوق بشری آنها از یک سو و نحوه بهره برداری از مفاهیم حقوق بشری در تعاملات خارجی از سوی دیگر است.باید در نظر داشت که این رابطه ،رابطه ای مطلق نیست و چه بسا جنبه ابزاری و استفاده سیاسی از حقوق بشر برای اهداف سیاست خارجی برجسته باشد.شاید توسعه و ترویج حقوق بشر در داخل و خارج هدفی ثانویه وحاشیه ای باشد اما هرچه هست حقوق بشر حتی در قالب ابزاری نقشی اعتبار آفرین در سیاست خارجی ایفا می کند. ( سجاد پور، محمدی ،1391، 256) حقوق بشر به عنوان ابزاری برای بالا بردن اعتبار دولت  هاست در حالی که از این طریق کشورهای دیگر را تضعیف می کنند در این رابطه دو راه متمایز را می توان از یکدیگر تفکیک کرد. حقوق بشر تهاجمی که بر حقوق نقض شده توسط کشورهای دیگر دلالت می کند و از این طریق از دولت رقیب انتقاد می کنند. حقوق بشر تدافعی به امضا و تصویب هر معاهده ای ممکن و همچنین ترکیب استانداردهای حقوق بشری در قانون اساسی ملی کشوراشاره دارد ،البته  نه لزوما برای اجرا بلکه به عنوان یک نقطه مثبت برای زمانی که از آن کشور در مورد سابقه حقوق بشر بازخواست می شود.( Fortman ,2011)
1.2 امنیتی شدن حقوق بشر در مناسبات بین المللی
طی چند دهه گذشته حقوق بشر پدیده ای امنیتی شده و به طور مستقیم باعث خدشه دار شدن حاکمیت عملی برخی از کشورها در قالب اعمال تحریم های گوناگون ،تغییر نظام سیاسی ، مداخله نظامی و از بین رفتن مصونیت های رهبران سیاسی شده است.( سجاد پور، محمدی ،1391، 257) با توجه به اینکه شورای امنیت یک ركن سياسي است تصميمات حقوقي هم كه اتخاذ مي‌كند به نوعي تحت تاثير جنبه‌های سياسي قرار مي‌گيرد. به طور كلي شوراي امنيت مسووليت اوليه حفظ صلح و امنيت بين‌المللي را دارد شوراي امنيت خود مرجعي است كه باتوجه به ماده 39 منشور تشخيص مي‌دهد چه عملي تهديد عليه صلح، نقض صلح يا تجاوز است، در نتيجه خودش قاضي عمل خودش است و هيچ ركن ديگري بر آن نظارت نمي‌كند. ورود شوراي امنيت به مساله داخلي كشورها از مدت‌ها قبل وجود داشته مخصوصا بعد از جنگ سرد، شوراي امنيت به طور كلي در بسياري بحران‌ها و درگيري‌ها و ناآرامي‌هاي داخلي از ابعاد گوناگون وارد شده كه يكي از ابعاد آن بحث حقوق بشر است كه آن را به نوعي به مساله تهديد عليه صلح و امنيت بين‌المللي ربط داده است.(باقی،1390)   
2.    جایگاه حقوق بشر در سیاست خارجی ایران
2.1  تاریخ باستان و حقوق بشر ایران
زمینه های تاریخی حقوق بشر ایران عبارتند از :
قانون حمورابی: قانون حمورابی که حدود 1730 قبل از میلاد تدوین شده نخستین متن حقوقی نوشته ای است که با بیان قواعد متنوع حاکم بر روابط انسانی، می توان آن را کم و بیش مرتبط با حقوق بشر امروزی دانست.
فرمان کوروش کبیر: گفته می شود نخستین اعلامیه حقوق بشر در جهان در روز 29 اکتبر سال 539 قبل از میلاد در ایران باستان و در زمان کوروش بزرگ هخامنشی بوده است این اعلامیه که حدود 2548 سال پیش در روز 13 اکتبر سال 539 قبل ازمیلاد زمانیکه شهربابل به تصرف کوروش درآمده بود، صادر شده است. امروزه این سند به عنوان نخستین منشور ملل وحقوق انسان شناخته شده است. اما تاریخ سیاه استبداد حکمرانان در این سرزمین، همانند دیگر نقاط دنیا، حکایت از تضییع حقوق مردم دارد. البته، در این میان نهضت های آزادیخواهانه از جمله دو انقلاب مشروطه (1324 قمری ) و اسلامی ( 1357 شمسی ) را نمی توان نادیده گرفت. (رفیعیان بروجنی، 1390) انقلاب مشروطیت و نهضت آزادیخواهی: انقلاب مشروطیت را می توان فرآیند برخورد اندیشه های بیرونی و درونی دانست که روشنگری و توسعه فکری را در فضای سنتی ایران که تا آن زمان در بند سلطنت مطلقه بود، به جریان بیندازد. در جلوه بیرونی، روابط اجتناب ناپذیر و روزافزون صنعتی، تجاری، سیاسی و فرهنگی ایران با دیگر کشورها که اثرات انتقالی سنت شکنی را به همراه آورد و مردم ایران را با مفاهیمی همچون آزادی، برابری و دمکراسی آشنا ساخت. در جلوه درونی، عده ای از علمای دینی، مانند سیدجمال الدین اسد آبادی و... که از نظر فکری، متمایز از اکثریت روحانیون درباری و منزوی از سیاست بودند، با درک صحیح از آزادی در اسلام، بر آن شدند تا زمینه مقابله با استبداد را برای نجات ملت فراهم نمایند. نگرش های فکری مذکور، زمینه ساز مبارزات پنهان و آشکاری شد که نهایتاً به استقرار مشروطیت انجامید و حاصل آن قانون اساسی (1285 شمسی ) بود. در فصل دوم متمم قانون اساسی مشروطیت ( اصول 8 تا 25 ) تحت عنوان « حقوق ملت » اولین سند و سنگ بنای رسمی حقوق بشر مدرن در کشور ایران می باشد. (همان، 1390)
2.2 حقوق بشر در جمهوری اسلامی ایران
در قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران به مفاهيم و موازين حقوق بشر و آزادي هاي اساسي با حفظ معيارهاي ديني توجه مناسبي شده است . قانون اساسي جمهوری اسلامی ایران از يك سو به كرامت و ارزش ذاتي انسان پرداخته و از سوي ديگر، حقوق مدني، سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي مهم را به طور خاص مورد تاكيد قرار داده و رعايت آنها را لازم دانسته است، در عين حال از ذكر عوامل محدود كننده اجراي حقوق و آزادي ها نيز غافل نمانده است، چون حقوق بشر اسلامي منشأ الهي دارد، يعني حقوقي است كه خداوند به انسان عطا كرده است، طبعاً داراي محدوديت هاي خاص خود است، و نه حقوق ذاتي كه در هيچ شرايطي محدود و يا سلب نشود. نيز بايد خاطر نشان كرد كه ميان حقوق و تكاليف رابطه ملازمي وجود دارد كه در كنار هر حقي تكليفي هم بالتبع وجود دارد كه نمي توان از كار آن بي تفاوت گذشت لذا ديدگاه فقط حق خود را طلبيدن بدون اينكه مسئوليتي در قبال تكليف متقابل داشته باشد در مكتب اسلام و قانون اساسي پذيرفته نيست.(خرمی ،1392) در پیش نویس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به پیروی از عنوان فصل دوم متمم قانون اساسی مشروطه فصلی تحت عنوان " حقوق ملت " پیش بینی شده بود که در مجلس بررسی نهایی قانون اساسی تحت فصل سوم عینا ابقا گردید.( البرزی ورکی،1389، 27)
2.2.1حقوق بشر و مبانی سیاست خارجی ایران
با توجه به اصل اول قانون اساسی، حکومت ایران جمهوری اسلامی است که ملت ایران، براساس اعتقاد دیرینه اش به حکومت حق و عدل قرآن، به آن رأی مثبت داده است. همچنین مطابق اصل دوم قانون اساسی، جمهوری اسلامی، نظامی است بر پایه ایمان به کرامت و ارزش والای انسان و آزادی همراه با مسئولیت او در برابر خدا.  مطابق اصل سوم قانونی اساسی، دولت جمهوری اسلامی ایران موظف است به تنظیم سیاست خارجی کشور براساس معیارهای اسلام، تعهد برادرانه در برابر همة مسلمانان و حمایت بی دریغ از مستضعفان جهان. (باقر زاده،1390، 248)
2.2.2 حقوق بشر و  اهداف سیاست خارجی ایران
مطابق قانون اساسی، اهداف سیاست خارجی را می توان اموری همچون عدالت گری و ستم ستیزی، نابودی نظام سلطه، تأمین استقلال و آزادی ملت ها، سعادت انسان در کل جامعه بشری و برخورداری همة ملت ها از حکومت حق و عدل، دانست. در اصل سوم قانون اساسی، نفی هر گونه ستمگری و ستم کشی و سلطه گری و سلطه پذیری، قسط و عدل و استقلال سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مذکور در اصل دوم از اهداف نظام جمهوری اسلامی ایران شمرده شده است.  مطابق اصل 154 نیز جمهوری اسلامی ایران سعادت انسان در کل جامعة بشری را آرمان خود می داند و استقلال و آزادی و حکومت حق و عدل را حق همة مردم جهان می شناسد. بنابراین، در عین خودداری کامل از هرگونه دخالت در امور داخلی ملت های دیگر، از مبارزة حق طلبانه مستضعفان در برابر مستکبران در هر نقطه از جهان حمایت می کند.  در یک جمله باید گفت که هدف جمهوری اسلامی ایران «سعادت انسان در کل جامعة بشری» است که در این مسیر به ضمانت اجرای آن یعنی استقلال و آزادی و حکومت حق و عدل اشاره کرده و آن را حقی بنیادین برای همة انسان ها می شناسد. اگر بگوییم تلاش جمهوری اسلامی باید بر تشکیل چنین حکومتی در سراسر جهان متمرکز شود، سخنی بیهوده نیست و با اعتقاد بنیادین به دیدگاه مهدویت سازگاری کامل دارد. (همان، 1390، 249)
نتیجه گیری
از مطالب مطرح شده این گونه استنباط می شود که با توجه به زمینه های حقوق بشری در ایران که اهم آن قانون حمورابی و فرمان کوروش کبیر می باشد ایران در زمره اولین کشورهای پیشرو در تدوین و اجرا و حمایت های بشر دوستانه قرار می گیرد .با توجه به اینکه هدف از انقلاب اسلامی احقاق حق ملت ایران وتاسیس نظام اسلامی بر پایه قسط و عدالت بوده است  ، بعد از تاسیس جمهوری اسلامی ایران مباحث حقوق بشری با تعالیم غنی اسلامی عجین شده و در قالب حقوق ملت در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تجلی یافته است. امروزه ایران اسلامی با نفی سلطه گری و دفاع از حقوق مستضعفان وحمایت از جنبش های آزادی بخش و استقلال طلبانه با هدف اصلی سعادت انسان در کل جامعه بشری مباحث حقوق بشری را در سیاست خارجی پیگیری می کند. علي‌ارغم نگاه ابزاری غرب به حقوق بشر و ادعاهای کاذب غرب مبنی بر نقض حقوق بشر در ایران امروزه ایران به یکی از پیشگامان و مبارزان برای حقوق بشر در جهان تبدیل شده است که مهمترین مظهر آن در دفاع از حقوق مردم مظلوم فلسطین می باشد.
منابع
البرزی ورکی ،مسعود،(1389).حقوق بشر دوستانه در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران،فصلنامه حقوق،مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره 40،شماره 1
باقر زاده، محمد رضا،(1390)،  جایگاه دفاع از حقوق بشر در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران،مطالعات انقلاب اسلامی ،سال هشتم ،شماره 26
باقی ،مریم،( اردیبهشت ۱۳۹۰)، دست شورای امنیت باز است،مهر نامه ،سال دوم، شماره ۱۱
خرمی ،( 1392/02/28)،    ديدگاه قانون اساسي ايران درباره حقوق بشر، سایت رهروان ولایت http://www.jonbeshnet.ir/news/13355
رفیعیان بروجنی، مجید،( 29 بهمن1390 ) منشأ پیدایش حقوق بشر و تاریخچه آن در ایران، کانون حقوق ایران، http://hooghoogh.ir/category/17
سجادپور، سید محمد کاظم .محمدی ، فاطمه ،(1391)،حقوق بشر و سیاست خارجی :چهارچوب های مفهمومی و عملیاتی ،فصلنامه راهبرد ،سال 21،شماره 63
Fortman, Bas de Gaay ( Jul 30 2011), Human Rights in the Context of International Relations   http://www.e-ir.info/2011/07/30/human-rights-in-the-context-of-international-relations-a-critical-appraisal
Gropas, Ruby,(1999), Is a Human Rights Foreign Policy Possible? Hellenic Foundation for European and Foreign Policy (ELIAMEP) , Athens, Greece.( Working Papers), OP99.02
_____,(  July 2010),Human Rights  Manual, Austrian Development Agency (ADA), www.entwicklung.at


ارسال نظر


کد امنیتی
بارگزاری مجدد

شماره 27- فروردين 1394

فراخوان پذیرش مقاله

 
فصلنامه مطالعاتی صیانت از حقوق زنان با رویکرد حقوق و کرامت اسلامی بشر، دارای مجوز رسمی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به شماره 16051 می باشد. پایگاه های نمایه کننده مجله: نورمگز، مگیران، پرتال جامع علوم انسانی، کتابخانه اسناد ملی، سیویلیکا و ...
 
محورهای كلي مقالات با دو گرایش حقوق زنان و حقوق بشر در اين فصلنامه به اين صورت خواهد بود:
حقوق بشر
حقوق زنان
 حقوق بین الملل
حقوق خصوصی
 حقوق عمومی
حقوق کیفری
 
و سایر موضوعات حقوقی که مرتبط با اهداف و کارکردهای فصلنامه و با گرایش حقوق زنان و حقوق بشر باشد.
پژوهشگران گرامی می توانند مقالات مرتبط خود را از طریق سامانه اینترنتی به آدرس زیر ارسال نمایند.
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
شماره‌های تماس:  02188800817   02188900837