آرشيو

حقوق بشر در اندیشه امام خمینی (ره)

امتیاز کاربران
ضعیفعالی 


چکیده:

حضرت امام خمینی(ره)، با توجه به اندیشه الهی-سیاسی خود، در تمام عرصه های موجود زندگی بشر، الگوهای دقیق و واقع بینانه ای را طراحی نموده اند. بی تردید توجه به حقوق بشر، و تاکید بر مزایای حقوقی همه انسانها، مهر تاییدی بر نظام مردم سالاری دینی این رهبر اندیشمند می باشد. در خصوص تبیین جایگاه حقوق بشر در نظر امام خمینی (ره)، باید اندیشه ایشان را در خصوص حقوق شهروندی، آزادی، حق اقلیتها و جایگاه زنان و... بررسی کرد. این پژوهش با هدف تبیین اندیشه امام خمینی (ره) در باب حقوق بشر می باشد.
واژگان کلیدی: حقوق بشر، امام خمینی، شهروندی، آزادی.

مقدمه:
از گذشته تا به حال حقوقدانان بر این مسئله اتفاق نظر داشته اند که همواره بشر صرف نظر از وجود دین و مذهب، نژاد و تفکر از حقوق و تکالیفی برخوردار است که دسته بندی این اصول به ایجاد شاخه ای از حقوق به عنوان حقوق بشر منجر شده است.
باید توجه نمود تا امروز اتحاد نظری در خصوص تعریف حقوق بشر ایجاد نشده و همواره از دو دیدگاه توحید محور و انسان محور به این مهم نگریسته شده است و این دو دیدگاه فارغ از صحیح و غلط بودن دستاوردهای مهمی را نیز به ارمغان آورده است.
به طور مثال ایجاد سازمان ملل متحد و تدوین اعلامیه جهانی حقوق بشر یکی از دستاوردهای بین المللی بشری جهت ارتقاء و حفظ شخصیت انسانی و جامعه بشری بوده است، اما توجه به این نکته نیز حایز اهمیت است که این اعلامیه نه از لحاظ نظری و نه از لحاظ عملی فاقد تضمین و ضمانت اجرا است و این خود ضعف بسیار بزرگی در این خصوص است که بررسی آن در این یادداشت نمی گنجد، از سوی دیگر تعریف و آگاهی بخشیدن به عموم مردم در خصوص حقوق بشر و بررسی این نظریه با عنایت به منابع دینی و الهی توسط یگانه مرد تاریخ معاصر ما یعنی حضرت امام خمینی (ره) که بی تردید فردی عالم چه در حوزه نظر و چه در حوزه عمل بوده است سرمنشاء بسیاری از تحولات در این حوزه بوده که بررسی آن خالی از لطف نیست.(نعناکار،ص2)

نهضت انقلاب اسلامی ایران با رهبری حکیمانه حضرت امام (ره)فرصت بسیار مناسبی را فراهم آورد تا برای اولین بار یک فقیه جامع الشرایط و برجسته که خود اقدام به تأسیس یک نظام سیاسی کرد، آراء و اندیشه ها و دیدگاه های خود را درباره ی مسائل مختلف حقوق بشری از جمله مقوله بسیار مهم آزادی با بهره گیری از منابع فقه و درباره ی جامعه سیاسی اسلامی ارائه کند.(قرائی،تقی زاده،1391،ص31)
در این مقاله ، در ابتدا با مفهوم شناسی حقو ق بشر در اسلام، به بررسی اندیشه امام خمینی در خصوص حقوق بشر و اصول آن و همچنین تقابل با اندیشه غربی حقوق بشر پرداخته می شود.

1)حقوق بشر از دیدگاه اسلام

1-1: تعریف مفهومی حقوق بشر

ميتوان گفت كه بي ترديد از ديدگاه اسلام انسان موجودي ارزشمند است كه بايد به عنوان يك موجود باشعور و داراي اراده و اختيار به ديد احترام به او نگريست. قرآن كريم، خداوند را به لحاظ آفريدن انسان، «احسن الخالقين» (مؤمنون، 14) نام نهاده است و هنگام بيان نقشه خلقت انسان به فرشتگان از او به عنوان خليفه و جانشين خود ياد ميكند (بقره، 30) و فرشتگان را به سجده و خشوع در برابر او امر مينمايد (بقره، 34) و به كرامت و بزرگداشت انسان تصريح مينمايد (اسراء، 70). آزادي بشر و احترام به حقوق و حيثيت ذاتي انسان و دخالت ندادن عوامل عارضي از قبيل نژاد، زبان، رنگ، مليت و غيره در اعتبار و امتياز براي انسانها، دقيقاً مورد توجه اسلام است و اساساً فلسفه بعثت پيامبران و به خصوص پيامبر اسلام(ص)، آزاد كردن انسان از اين گونه قيد و بندها و توجه دادن او به حيثيت ذاتي و كرامت و شرافت انساني خويش است. بدين گونه معرفي ميكند كه مردم را به كار نيك دعوت و از كار بد باز ميدارد، پاكيزه ها را بر آنها حلال و ناپاكها را بر آنها حرام ميكند (اعراف، 157) و فرعون كه خود را خداي مردم ميخواند، از اين جهت كه مردم را به دو دسته ممتاز و غير ممتاز تقسيم كرده و عدهاي از لحاظ طبقاتي بالاتر و عدهاي ديگر را پايين تر قرار داده و محروم و ضعيف نموده است، سرزنش كرده و به عنوان طغيانگر از او نام برده و اراده خداوند را به از بين بردن اين شيوة و حكومت و روي كار آمدن مستضعفان بيان داشته است (قصص، 5-4). قرآن در اصل همه انسانها را در گوهر انسانيت، فضيلت، ارزش و حيثيت ذات انساني، يكي ميداند و رنگ، نژاد، قوميت و مليت را به عنوان وسيله تشخيص حساب ميكند، نه امتياز و برتري (حجرات، 13).«شهبازی زاده،ص5-4)

2-1:اصول اساسی حقوق بشر اسلامی
اسلام در رابطه با حقوق بشر دارای اصولی است که آن را از مبانی حقوق بشری غرب متمایز می‌سازد. در ادامه به دو اصل اساسی از این اصول پرداخته می‌شود.

الف)خدا محوری

اساسی‌ترین‌ مفهوم‌در جهان‌بینی‌اسلامی که‌زیربنای ‌تمامی‌اصول‌و فروع‌آن‌است، خدا محوری‌و توحید می‌باشد. بر طبق‌این‌اصل،‌کل‌نظام‌ هستی‌ منشعب ‌از وجود و هستی‌ محض‌ و یکتای ‌الهی‌ و ضرورت ‌او نیز از ناحیه‌ی ‌خودش ‌است. هستی‌ محض، ‌واجد جمیع‌ کمالات ‌و مبرا از تمامی نقص‌ها و زشتی‌هاست. نظام ‌حقوقی ‌اسلام ‌به‌ویژه ‌در ارتباط ‌با حقوق ‌انسان ‌مبتنی ‌بر همین ‌اصل ‌است. «جهان‌بینی ‌توحیدی ‌در بخش‌ فلسفه‌ی ‌حقوق، نظام ‌خاصی‌ دارد. این در حالی است که «فردگرایی» (Individualism) بر «انسان محوری» (Humanism) و انکار فطرت الهی انسان استوار است. اسلام به «فطری بودن آزادی‌های عمومی»، «اعتقاد به آزادی و کرامت انسانی»، «مفهوم مسؤولیت شرعی» و... اعتقاد دارد.

ب)کرامت انسانی
 
در نظرگاه ‌شیعه ‌که ‌از آبشخور اهل‌بیت(علیه‌السلام) نشأت ‌می‌گیرد،‌ رابطه‌ی ‌افعال ‌انسان ‌و خدا بر اساس‌ امر بین‌الامرین تبیین ‌می‌شود. بر حسب‌ تفسیر مشهور، امر بین‌الامرین ‌به ‌این ‌معناست ‌که ‌انسان ‌خود فاعل ‌افعال ‌خویش ‌بوده ‌و در برابر آن ‌مسؤول‌ است‌، ولی ‌فاعلیت ‌وی ‌افسار گیسخته ‌نیست‌ و در سلسله ‌علل‌ طولیه‌ به‌ خداوند منتهی‌ می‌شود و به‌عبارت ‌دیگر فاعلیت‌ انسان ‌حد وثاً ‌و بقاءً‌ در گرو اراده‌ی ‌ذات ‌حق‌ است‌ و بدون ‌نظر حضرت‌ حق‌ هیچ‌ امری‌ تحقق‌نمی‌یابد: «در مکتب‌ تشیع ‌اصل ‌عدل‌ و حسن‌ و قبح‌ عقلی‌ نیز پذیرفته‌ شده‌ است‌ و بنابراین‌ خرد انسان‌ جایگاهی ‌در شریعت‌ دارد. بنابراین نظام حقوق بشر و آزادی‌های عمومی ارتباط نزدیکی با مفهوم فطرت انسان دارد. (باشگاه خبرنگاران،1392)

2-حقوق بشر از دیدگاه امام خمینی(ره)

امام خمینی (ره) با عنایت به شناخت جهان پیرامون خود و با تسلطی که بر شرع مقدس داشت توانست حاکمیتی را بنیان گذاری نماید که اصل و دغدغه آن همانا حقوق بشر بوده است البته نه حقوق بشر انسان محور بلکه حقوق بشر خدا محور، حقوقی که ضمانت اجرای آن نه تنها وابسته به فرد نیست بلکه این امکان را دارد که بتواند به صورت بسیار گسترده فارغ از تفکرات گوناگون بشری پیاده سازی گردد. نظریات عالمانه و حکیمانه امام خمینی در خصوص حق آزادی بیان، آزادی مطبوعات، آزادی شرکت در انتخابات عمومی، آزادی احزاب سیاسی، تساوی عمومی در برابر قوانین، حقوق زنان و اقلیت های مذهبی، نیز روشهای تضمین اجرای نظام حقوق بشر و آزادیهای عمومی آن به صورت اتم و اکمل در منابعی چون صحیفه امام و یا حتی وصیت نامه امام خمینی قابل مطالعه و تامل است.
درواقع امام خمینی (ره) معتقد است حکومت و دستگاهی می تواند ادعای حمایت، حفاظت و حضانت از حقوق بشر را داشته باشد که خود را در پیشگاه خداوند متعال مسئول و پاسخگو بداند، لذا برای همین است که ایشان ابداً تعاریف حقوق بشر انسانی را مشروع و قانونی نمی داند حتی اگر مطابق برخی از نظرات الهی باشد، زیرا که اصل و اساس آن در ابتدای تدوین غیر الهی و ناپاک بوده است حتی اگر هدف چنین تفکری در ظاهر سالم و درست باشد اما قابلیت اجرا را نخواهد داشت و البته این تفکر صحیح است زیرا که ما معتقدیم حتی اگر ادله ای صحیح بر حقانیت امری وجود داشته باشد اما نحوه کسب آن مشروع نباشد غیر قابل استناد و پیگیری است، که این مهم به درستی در تفکرات این عالم جلیل القدر نمایان است.
در هر حال به نظر می رسد تفکر و تعمق در اندیشه های امام خمینی (ره) ،آن هم در سطوح عالی حوزه و دانشگاه امری لازم و واجب باشد، زیرا که ما معتقدیم باید هرچه سریعتر علوم انسانی، به طور واقع اسلامی گردد و مهمترین این رشته ها در علوم انسانی رشته حقوق و گرایش های مختلف آن از جمله حقوق بشر است که بی تردید با وجود منابع و تفکرات و نظریات عالی فقیهانی چون امام خمینی (ره) این امر می تواند به صورت بسیار سریع به سر منزل مقصود برسد. (نعناکار،ص6)
1-2-مفهوم کرامت انسانی در اندیشه امام
معنای مشترک کرامت، پاک بودن از آلودگی ها، عزت، شرف و کمال مخصوص به  آن موجود که کرامت به او نسبت داده می شود است. در دین اسلام، دو نوع کرامت  برای انسان وجود دارد:
1. کرامت ذاتی و حیثیت طبیعی همۀ انسان ها؛ مادامی که با خیانت یا جنایت، این  صفت را از خود سلب نکنند. در اسلام، بین اقشار ملت ها هیچ تفاوتی نیست وحقوق  همۀ ملت ها مراعات شده است. [اسلام] برای تمام افراد بشر ، حق بشری قائل است و  تمام عالم را به نظر محبت نگاه می کند:
وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ؛ ما فرزندان آدم را بسیار گرامی  داشتیم و آن ها را به مرکب بر و بحر سوار کردیم.
به نظر امام خمینی (ره) برابری انسان ها با اصل توحید فهمیده می شود. ایشان در  این باره می فرماید: از همین اصل اعتقادى توحید، ما الهام مى ‏گیریم که همه انسانها در پیشگاه خداوند یکسانند. او خالق همه است و همه مخلوق و بنده او هستند. اصل برابرى انسانها و اینکه تنها امتیاز فردى نسبت به فرد دیگر بر معیار و قاعده تقوا و پاکى از انحراف و خطاست. 

از این نقل قول، به کرامت ارزشی انسان می رسیم که توضیح آن خواهد آمد.
2. کرامت ارزشی که از به کار انداختن استعدادها و کسب کمالات به دست می آید  و اکتسابی است: إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ؛ بهترین شما نزد خدا با تقواترین شماست.

امام خمینی در این باره در شرح چهل حدیث می فرماید: اهل معرفت می گویند حق تعالی برای محبوب خود رفع حجب می کند و خدا  می داند در این رفع حجب چه کرامت هایی است؛ غایت آمال اولیا و نهایت مقصد  آن ها.

شاید در هیچ دین و مکتبی به اندازۀ اسلام، بر کرامت انسانی تأکید نشده است. از  دیدگاه اسلام، انسان مقام و ارزش والایی دارد و خداوند، سروری موجودات زمین و  آسمان را برای او فراهم ساخته است. روح خود را در آدم دمیده و او را شایستۀ تکریم  و تعظیم گردانیده است که حتی فرشتگان به سجده کردن بر او مأمور شده اند. انسان، خلیفۀ الله است.

البته بنا به کرامت ارزشی، انسان های با تقوا فضیلت بیشتری دارند؛ زیرا با کسب  خوبی ها، کرامت بیشتری خواهند داشت. انسان به دلیل مقام خلیفة اللهی اش، دارای  کرامت است. ولی کرامت او بسته به انجام این خلافت و عمل بر طبق آن است. در  صورت عمل به جای مستخلف عنه مدارج کرامت را طی خواهد کرد؛ ولی در صورت  سرپیچی و عمل بر خلاف تعهدات، به قعر منجلاب تباهی ها و ضد کرامت ها نزول  خواهد کرد.


از دیدگاه نگارنده، شهیدان و امام شهیدان که به وظیفۀ خود عمل کردند و نفس خود را در کمال سلامتی به جانان تقدیم نمودند، مرتبۀ اعلای کرامت را دارند:

إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِینَ  * أُوْلَئِکَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ  * فَوَاکِهُ وَهُمْ مُکْرَمُونَ؛ جز بندگان مخلص خدا [ که از این کیفرها برکنارند] برای آنان روزی معین و ویژه ای  است؛ میوه ها [ی گوناگون] و آن ها گرامی داشته می شوند.
همچنین در آیات دیگر قرآن؛ همچون سورۀ معارج، آیه 35؛ سورۀ یس، آیه 27 و  سورۀ انبیاء، آیه 26 در این باره سخن ها آمده است.(شریعتمدار،1386، ص267)

2-2 )مصادیق حقوق بشر از دیدگاه امام
الف) آزادى
آزادی موهبتى است كه خداى متعال به انسان هاعطا كرده است، ولی اين حق در بسیاری از  موارد به زور از مردم گرفته می شود.
انقلاب اسلامى ايران، به رهبرى امام خمينى حركتى بود برای رهایی از يوق بندگى غيرخدا و كسب آزادى و استقلال.
از نظر امام خمینی ،آزادی عبارت است از حق انتخاب و يا اختيارى كه انسان ها در رابطه با نوع زندگى، مشى و عقيده خود دارند و محدوده آن را قانون اساسى كه بر اساس قوانين اسلامى تدوين شده است، مشخص می کنند:
«آزادى در حد قانون است. اسلام از فساد و از فسادها جلوگيرى می کند. همه آزادي هارا كه مادون فساد باشد جلويش را گرفته است.ما تا زنده هستيم، نمی گذاریم این آزادی هایی که آنها می خواهند-تا آن اندازه ای که می توانیم- این آزادی ها تحقق یابد.
 (کاشف الغطاء،ص41)
واژة آزادي داراي دو جنبه سلبی و ایجابی است از نظر سلبی آزادي مترادف با نبود مانع و فقدان محدودیت است براین اساس آزاد کسی است که اگر میل و قدرت و ذکاوت انجام کاري را داشته باشد با مانع رو به رو نشود . از نظر ایجابی آزادي عبارت است از توان انتخاب و تصمیم گیري به اختیار خویش و به دور از فشار نیروهاي خارجی، این مفهوم از آزادي به حاکمیت.
.با این توصیف باید گفت آزادي موردبحث در نظام حقوقی بیشتر بیانگر وجه سلبی آزادي است؛ بنابراین مفهم سلبی آزادي به معناي نبود هر قید و بندي است.
از نظر امام آزادي جزء اولین حقوق مردم است و موهبتی است از جانب ذات باریت عالی وحق اولیۀ بشر است. (موسوی بجنوردی،مهریزی ثانی،1392 ،ص10)

ب)حقوق اقلیت ها:

در منظومه فکری حضرت امام خمینی(س) اقلیت ها در نظام جمهوری اسلامی همانند سایر افراد از حقوق و احترام کامل برخوردارند: «آنها با سایر افراد ایران در همه چیز مشترک و حقوقشان به حسب قوانین داده می شود. و در حکومت اسلامی آن ها در رفاه و آسایش و آزادی هستند.» (صحیفه امام، ج11، ص 290) ایشان در پاسخ این پرسش که آیا در جمهوری اسلامی اقلیت های مذهبی جایگاهی دارند یا خیر، ضمن بیان اینکه رژیم شاه با اقلیت ها رفتاری بهتر از رفتار با مسلمانان نداشته است می گوید:
«ما طبیعتا نسبت به عقاید مذهبی دیگران بیشترین احترام را پس از سرنگونی دیکتاتوری و استقرار یک رژیم آزاد می گذاریم، شرایط حیات برای اکثریت مسلمانان و اقلیت های مذهبی بسیار خوب خواهد شد.» (صحیفه امام، ج 4، ص 3)

در واقع ایشان معتقد است در رژیم پهلوی حتی شهروندان مسلمان نیز از شرایط مطلوب برخوردار نبوده اند، چه رسد به اقلیت هایی که درون این نظام زندگی می کرده اند. اما این نوید را پیش از پیروزی انقلاب اسلامی می دهد که شرایط مطلوب حیات برای اقلیت ها در نظام دینی کاملا وجود خواهد داشت. به هر حال در نگاه ایشان تمامی اقلیت های دینی و مذهبی از حقوق طبیعی بهره مندند.

«اسلام بیش از هر دینی و بیش از هر مسلکی به اقلیت های مذهب آزادی داده است، آنان نیز باید از حقوق طبیعی خودشان که خداوند برای همه  انسان ها قرار داده است، بهره مند شوند. ما به بهترین وجه از آنها نگهداری می کنیم. در جمهوری اسلامی کمونیست ها نیز در بیان عقاید خود آزادند.» (صحیفه امام، ج 4، ص 363 و 364)

سطوح و لایه های آزادی اقلیت ها در نظریه سیاسی امام خمینی(س) گوناگون است و عرصه های مختلفی را در بر می گیرد از جمله؛ آزادی انجام مراسم و شعائر عبادی، آزادی عقیده و اندیشه، آزادی بیان و حق اظهار نظر، آزادی سیاسی (حق رای دادن و حق انتخاب شدن به مقامات عمومی و سیاسی) آزادی های شخصی و خصوصی و...

در همین زمینه ایشان ضمن تاکید بر حفظ امنیت، اموال، آبرو و ناموس یهودیان می فرماید: «به این [یهودیها] که در ایران هستند کسی حق ندارد تعرض بکند، این ها در پناه اسلام و مسلمین هستند. نه به یهودیها و نه به نصارا. این هایی که مذهب رسمی دارند، حق ندارند [تعرضی] بکنند.» (صحیفه امام، ج 5، ص 251)

همچنین درباره اجرای شعائر دینی و اجتماعی و مصونیت در این باره، امام خمینی(س) اقلیت های مذهبی را در نظام سیاسی دینی در انجام کلیه فرایض عبادی، مذهبی و اجتماعی، آزاد می داند و معتقد است: «تمام اقلیتهاى مذهبى در ایران براى اجراى آداب دینى و اجتماعى خود آزادند و حکومت اسلامى، خود را موظف مى ‏داند تا از حقوق و امنیت آنان دفاع کند و آنان هم مثل سایر مردم مسلمان ایران، ایرانى و محترم هستند.» (صحیفه امام، ج 4، ص 441)(لک زایی)

ج)حقوق زنان

جریان انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی (ره)، سبب شد كه زنان از نظر فكرى و عملى ;  به جايگاه واقعى خود كه اسلام مشخص كرده است، برسند. با شکل گیری نظام جمهوری اسلامی مبتنی بر دیدگاههای مترقی امام راحل، حقوق سیاسی زنان در چارچوب تساوی حقوق انسانى و اجتماعى زن و مرد و عدم وجود مانع جدی در صورت رعايت موازين اسلامى از جانب همه، برای مشاركت سياسى زنان شکل گرفت. بر اساس دیدگاه امام دخالت در سرنوشت خود، حق زنان است و در شرايط فعلى، حضور آنان در صحنه هاى سياسى نه فقط حق، بلكه تكليف آنان است. این شرایط فکری، زمینه را برای شکل گیری حقوق سیاسی متناسب با شأن زن مسلمان در چارچوب قانون اساسی، فراهم کرد. در نتیجه باعث شد که جایگاه زنان در نظام اسلامی بالا رود و الگویی برای زنان مسلمان درهمه جهان، باشند.(کاشف الغطاء،ص54)
حضرت امام خمینى(ره) در "حوزه عمومى حقوق زنان" این چنین بیان فرموده اند:
"براى زن ابعاد مختلفه است، چـنـانچه براى مرد و براى انسان، این ورق صورى طبیعى نازل‌ترین مرتبه انسان است و نـازلـ‌‌تـرین مرتبه زن است و نازلترین مرتبه مرد است. لکن از همین مرتبه نازل حـرکـت به سوى کمال است. انسان موجود متحرک است، از مرتبه طبیعت تا مرتبه غیب، تا فنا بر الوهیت."
و همچنین در زمینه تساوى حقوق زنان با مردان مى‌فرمایند: "اسلام نظر خـاص بـر شـمـا بـانوان دارد. اسلام در وقتى که ظهور کرد در جزیره العرب، بانوان حـیثیت خودشان را پیش مردان از دست داده بودند؛ اسلام آنها را سربلند و سرافراز کـرد، اسلام آنها را با مردان مساوى کرد."
نیز در باره تساوى زن و مـرد و حق دخالت در سرنوشت براى زنان فرموده‌اند: "مـا مـى‌خواهیم زن به مقام والاى انسانیت برسد. زن باید در سـرنـوشـت خـودش دخـالـت داشـته باشد.
در مصاحبه با روزنامه هلندى دی ولت گـرانـت، در پـاسخ به این سوال که مشخصات حقوق زنان در جمهورى اسلامى چه خواهد بـود؟ مـى‌فـرمایند:"از حقوق انسانى، تفاوتى بین زن و مرد نیست زیرا که هر دو انـسـانـنـد و زن حـق دخالت در سرنوشت خویش را همچون مرد دارد. بله در بعضى از مـوارد تـفـاوتـهـایـى بین زن و مرد وجود دارد که به حیثیت انسانى آنها ارتباط نـدارد."
"اسلام زن را مثل مرد در همه شئون، همان طورى که مرد در همه شـئون دخـالـت دارد, زن هم دخالت دارد، همان طورى که مرد باید از فساد اجتناب کـنـد، زن هـم بـایـد از فساد اجتناب کند ... زنها اختیار دارند، همان طورى که مـردهـا اخـتیار دارند  .(محمدزاده،1392،ص2)

د)حریم خصوصی شهروندان
از جمله حقوقی که از شخصیت معنوی انسان حمایت می کند و در آرامش زندگی و امنیت خاطر انسان نقش مؤثری دارد، حق بهره بری از حریم خصوصی و مصونیت آن از تعرض دیگران است. همه انسانها مایل هستند، در حریم خصوصی خود استقلال داشته باشند و از تعرض دیگران مصون بمانند. حق حریم خصوصی به معنای اختیار تصمیم گیری و آزادی اراده انسان در همه ابعاد زندگی خصوصی و مصون بودن شخص از دخالت دیگران در این حریم است. به موجب این حق، هرگونه تفتیش و تجسس درباره وضع جسمانی، احوال شخصی و سایر امور او، استراق سمع، گفت وگوهای خصوصی فرد و ضبط آن، گرفتن عکس شخص یا مونتاژ و انتشار آن، بازگشایی نامه ها و مکاتبات شخصی و سایر روشهای مداخله در زندگی خصوصی افراد، ممنوع و مغایر با حق آزادی وی است.
لزوم پاس داشت حریم خصوصی دیگران از اموری است که عقل بر رعایت آن تأکید می کند. در قرآن با تأکید تمام، تجسّس در امور دیگران منع شده است:
«یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کثیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمُ وَ لا تَجَسَّسُوا... »
ای ایمان آورندگان، از بسیاری از گمانها بپرهیزید که بعضی از گمانها گناه است، و جاسوسی مکنید. ..
پیامبر (ص) می فرماید:
«ایاکم و الظنَّ فان الظنَّ اکذب الحدیث و لا تجسّسوا و لا تباغضوا و کونوا اخواناً»
مولای متقیان علی )ع( در نامه معروف خود به مالک اشتر، هنگام انتصاب وی به عنوان حاکم مصر، مرقوم می فرماید:
«ولیکنْ أبعدُ رَعیتِک منک وأشنَأهُم عِندک أطلَبُهُم لِمعایبِ النّاسِ، فإنَّ فی النّاسِ عُیوباً، الوالی احقّ من سَتَرها، فلا تُکشِفَنَّ عَمّا غابَ عنک منها علیک تَطهیرُ ما ظهر لک، واللهُ یحکمُ علی ما غابَ عنک فاستِرالعورةَ ما استَطَعتَ.»
از رعیت، آنان را که عیب جوترند از خود دور کن، زیرا مردم عیوبی دارند که رهبر امت در پنهان داشتن آن از همه سزاوارتر است، پس مبادا آن چه بر تو پنهان است آشکار گردانی، و آن چه که هویداست بپوشانی، که داوری در آن چه از تو پنهان است، با خدای جهان است. پس تا می توانی زشتیها را بپوشان.
امام خمینی، بارها بر ضرورت پاس داشت حریم خصوصی مردم تأکید ورزید:
»نباید با مردم طوری کرد که مردم در خانه های شان مطمئن نباشند، در زندگی شان، در تجارت شان در کسب شان مطمئن نباشند. دولت اسلامی باید مردم را مطمئن کند در همه چیز. در سرمایه های شان در کسب شان، در کارخانه های شان، در همه چیز، مردم در آرامش باشند و دولت ابداً نمی تواند که تأذی بکند»
مهم ترین موضع گیری امام خمینی درباره لزوم حفظ حریم خصوصی افراد، فرمان مشهور به هشت ماده ای ایشان است که به سال 1361 خطاب به مسؤولان اجرایی و قضایی کشور صادر شد. این که امام خمینی چنین موضوعی را، نه در قالب سخنرانی و توصیه، بلکه در قالب فرمان لازم الاجرا صادر کرد، نشان دهنده اهمیت و توجه بسیار ایشان به لزوم رعایت حریم خصوصی افراد است.(ناصری مقدم،1392)

3)امام خمینی و حقوق بشر غربی

یکی از اهداف ایجاد سازمان ملل متحد، سعی در حفظ شخصیت و حیثیت انسانی بشر و کاهش اختلاف طبقاتی در جامعه بشری و در نتیجه برابری و برادری ملتها است و در این راستا مهمترین فعالیتی که صورت گرفته است، تدوین اعلامیه جهانی حقوق بشر می باشد . این اعلامیه توسط کمیسیون حقوق بشر وابسته به شورای اقتصادی - اجتماعی سازمان ملل تهیه و تسلیم مجمع عمومی شد و در اجلاس مورخ 1948 که در پاریس تشکیل شد به تصویب رسید و مشتمل بر یک مقدمه و 30 ماده است . متاسفانه، اعلامیه حقوق بشر علیرغم اهمیت تاریخی و سیاسی به خودی خود از اعتبار حقوقی برخوردار نیست زیرا نه تضمیناتی به نفع فرد دربردارد و نه ضمانت اجرایی علیه کشورها و نتیجه اینکه اعلامیه، مانند سایر اعلامیه های اصولی مجمع عمومی فاقد ارزش حقوق است( . محمدرضا کاووسی،1381،)

گر چه بررسی نگاه امام خمینی(ره) به موضوع اعلامیه حقوق بشر محتاج کتابی مستقل و مفصل است اما در بخشی از یک سخنرانی که ده بار از اعلامیه و حقوق بشر نام برده اند، هم گویای نظر مثبت ایشان به اصل اعلامیه جهانی حقوق بشر و هم نظر بسیار منفی ایشان نسبت به دولت هایی است که آن را امضا کرده ولی به مفاد آن پایبند نیستند. بخش مورد نظر چنین است:
ما همه بدبختیهایى که داشتیم و داریم- و بعد هم داریم- از این سران کشورهایى است که این اعلامیه حقوق بشر را امضا کرده‌اند. اعلامیه حقوق بشر را اینهایى امضا کرده‌اند که سلب آزادى بشر را در همه دوره‌هایى که کفیل بودند و دستشان به یک چیزى رسیده است کرده‌اند. سر لوحه اعلامیه آزادى حقوق بشر- سرلوحه‌اش- آزادى افراد است. هر فردى از افراد بشر آزاد است، باید آزاد باشد. همه باید در مقابل قانون على السواء باشند. همه باید آزاد باشند در محل شان؛ در سکنى آزاد باشند، در شغل‌شان آزاد باشند، در مشى شان باید آزاد باشند. این اعلامیه حقوق بشر است که سرلوحه‌اش این مطلب است. از اول مسلمین بلکه همه بشر، از اول گرفتار اینهایى بوده‌اند که امضا کردند و تصویب کردند این اعلامیه حقوق بشر را. امریکا یکى از آنهاست که تصویب کردند این را و امضا کردند این مطلب را که حقوق بشر باید محفوظ بماند. و یکى از حقوق بشر آزادى است. همین امریکایى که اعلامیه حقوق بشر را- به اصطلاح- امضا کرده است، شما ببینید چه جنایاتى بر این بشر واقع کرده است. در همین چند سالى که ماها یادمان است، و یک قدر زیادترش را من و یک قدر کمترش را به حَسَب جوانىاى که دارید شما مشاهده کردید، چه گرفتاریهایى از براى بشر هست به دست امریکا که یکى از اشخاصى است که، یکى از دولتهایى است که قضیه حقوق بشر را امضا کردهاند. در هر مرکزى از مراکز مسلمین و غیر مسلمینْ یک مأمورى نصب کردهاند که سلب آزادى از همه آن اشخاصى که در آن محیط هستند کردهاند. اینها مىگویند آزادند بشر! براى تخدیر توده ها، که حالا دیگر نمىشود تخدیرش کرد. قضیه این چیزهایى که مى‌گذرانند، که یکى‌اش هم همین اعلامیه حقوق بشر است، این براى اغفال است نه اینکه یک واقعیتى دارد. یک چیز خیلى خوش نماى با زَرْق و برقى را مى‌نویسند، سى ماده مى‌نویسند که همه‌اش موادى است که خوب به نفع بشر است، و یکى‌اش را عمل نمى‌کنند! در مقام عمل، یکى‌اش عمل نمى‌شود. این اغفال است؛ افیون است این براى توده‌ها، براى مردم. (صحیفه امام ج3 ص: 332)

با توجه به آن چه که آمد، باید گفت که امام خمینی نگاه کاملاً انتقادانه‌ای نسبت به مبانی و موازین حقوق بشری غربی و به خصوص عملکرد دولت‌های غربی در حوزه‌ی حقوق بشر دارد. عدم اعتقاد دولت‌های غربی به حقوق بشر، سو استفاده‌ی آن‌ها از حقوق بشر در جهت تأمین منافعشان، برخوردهای دوگانه و نقض حقوق بشر توسط خود غربی‌ها بر مبنای شواهد و قراین از جمله‌ی این نقدها است. امام اعلامیه‌ی جهانی حقوق بشر را به عنوان اولین سند حقوق بشری مورد نقد قرار می‌دهد.

سر لوحه‌ی اعلامیه‌ی آزادى حقوق بشر- سرلوحه‏اش- آزادى افراد است. از اول، مسلمین بلکه همه‌ی بشر، از اول گرفتار این‌هایى بوده‏اند که امضا کردند و تصویب کردند، این اعلامیه‌ی حقوق بشر را. آمریکا یکى از آن‌هاست که تصویب کردند، این را و امضا کردند این مطلب را که حقوق بشر باید محفوظ بماند و یکى از حقوق بشر آزادى است. همین آمریکایى که اعلامیه‌ی حقوق بشر را- به اصطلاح- امضا کرده است، شما ببینید چه جنایاتى بر این بشر واقع کرده است. این‌هایى که فرض کنید [از] حقوق بشر دم مى‏زنند، بیش‌تر به بشر دارند، تعدى مى‏کنند.
 
همه‌ی این حرف‌هایى که این دولت‌هاى بزرگ مى‌زنند و جامعه‌هایى درست کرده‏اند براى حقوق بشر، براى امنیت، براى چه، نه امنیتشان به امنیت آدم مى‏برد و نه حفظ حقوق بشرشان به حفظ حقوق آدم مى‏برد، همه‏اش براى این است که این ملل ضعیف را ببلعند. این طرفدارهاى حقوق بشر، این حقّه بازها- که مى‏خواهند همه‌ی منافع ماها را بدهند به ارباب‌هایشان. همه‌ی این حرف‌ها که مى‏شنوید در آن طرف‌ها هست و این طرف‌ها هم از آن‌ها تقلید مى‏کنند، همه براى این است که بچاپند این جامعه را ! براى چاپیدن است؛ براى اصلاح نیست.

در هر صورت ما در یک محیط‌هایى واقع شدیم، در یک عصرى واقع شدیم که عجایب و غرایب ما مى‏بینیم! از آن طرف مردک دَم از آزادى بشر مى‏زند و حفظ حقوق بشر، از آن طرف مى‏گوید که در مثل ایران دیگر حفظ حقوق بشر مطرح نیست! در یکى از فرمایشاتشان آقاى کارتر این طور مى‏گویند که در مثل ایرانى که ما یک منافعى داریم و قضیه سوق الجیشى است، این جا دیگر حقوق بشر مطرح نیست! حقوق بشر در جاهاى دیگر مطرح است. سازمان عفو بین الملل اسم یک مشت از ممالک را ردیف کرده که این‌ها حقوق بشر را نقض نموده‏اند، در میان آن‌ها از آمریکا، فرانسه و شوروى خبرى نیست و هیچ اسمى به میان نیامده، در حالى که شوروى در افغانستان و آمریکا در بیروت چه بساطى درست کرده‏اند، اسم آن را صلاح حال مردم گذاشته ‏اند.(باشگاه خبرنگاران جوان)

نتیجه:
با توجه به آنچه در این پژوهش آمد،امام خمینی (ره)،در تبیین حقوق بشر،اسلام را تنها منادی اصلی حقوق انسانها در اعصار و جوامع مختلف بیان می کنند. و تحقق مصادیق مربوط به حقوق بشر از جمله آزادی،حقوق زنان،اقلیت ها و حقوق اجتماعی و شهروندی را تنها در سایه دین باوری می دانند.
در صحیفه امام،به وضوح تقابل دیدگاه ایشان با آنچه که غرب به عنوان دفاع از حقوق انسانی نامیده می شود،وجود دارد. بنیانگزار انقلاب اسلامی با انتقاد از دول غربی،حقوق بشر را تنها ابزاری جهت وصول اهداف و منافع شوم آنها معرفی می نماید و با انتقاد از اعلامیه حقوق بشر،آن را سندی جدی در تبعیض میان انسانها و جوامع می دانند.
لذا با توجه به جایگاه حقوق انسانها در اندیشه امام خمینی،باید حکومت و دولت اسلامی با الگوگیری از اصول اصلی حقوق بشر در اندیشه اسلام و امام ،در بسط مفاهیم صحیح این مسئله مهم انسانی تلاش دارند. و با تدوین و گسترش اعلامیه حقوق بشر در مکتب اسلام،هم در جهت معرفی دین مبین اسلام در پرتو جهانی تلاش دارند و از سویی نیز حقوق انسانی ملت ها را نشر دهند.

منابع :

1-موسوی بجنوردی،سید محمد.مهریزی ثانی،محمد.«حقوق شهروندی از نگاه امام خمینی(ره)».پژوهشنامه مبین.سال پانزدهم/زمستان 1392.
2-کاشف الغطاء،فاطمه. «جایگاه و حقوق سیاسی زنان در نظام اسلامی از دیدگاه امام خمینی(ره).طهورا:فصلنامه ای در عرصه مطالعات زنان و خانواده.
3-فدوی بنده قرائی،احمد.تقی زاده،ابراهیم. «ازادی و جایگاه آن در اندیشه حقوق بشری امام خمینی(ره).فصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی.1391 .
4-کاووسی،محمدرضا. «مسائل حقوق بشر و آزادیهای عمومی در آثار (فارسی) امام خمینی». مجله:حضور-زمستان 1381 ، شماره 43
5-شریعتمدار،محمدرضا.«کرامت انسان در ادیان و مکاتب، همایش بین المللی امام خمینی و قلمرو دین» 1386
   .6-ناصری مقدم،حسین. «حقوق شهروندی در اندیشه سیاسی امام خمینی».مجله حوزه .دیماه 1392 .شماره 170
7-صحیفه امام ،جلد 3،تهران،موسسه تنظیم و نشر آثار امام،1378،ص332.
8-همان،جلد11،ص290.
9-همان،جلد 4،ص3.
10-همان،جلد 4،ص364-363 .
11-همان،جلد5،ص251.
12-همان،جلد4،ص441.
منابع اینترنتی:
http://www.bou.ac.ir/Portal/File/ShowFile.aspx?ID=8117f373-3847 مریم شهبازی زاده

- ." مهدي محمدزاده" http://www.yjc.ir/fa/news/4432588/ 30 خرداد 92
ارزیابی عملکرد غرب در زمینه حقوق بشر از منظر امام خمینی(ره)؛ تاریخ انتشار باشگاه خبرنگاران

http://www.nanakar.com -.محمد جعفر نعناکار. حقوق بشر از منظر امام خمینی (ره)

http://www.imam-khomeini.ir/fa/c76_21137/شریف لک زایی، مردمسالاری دینی و حقوق اقلیت ها در نظریه سیاسی امام خمینی

ارسال نظر


کد امنیتی
بارگزاری مجدد

شماره 29- خرداد 1394

فراخوان پذیرش مقاله

 
فصلنامه مطالعاتی صیانت از حقوق زنان با رویکرد حقوق و کرامت اسلامی بشر، دارای مجوز رسمی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به شماره 16051 می باشد. پایگاه های نمایه کننده مجله: نورمگز، مگیران، پرتال جامع علوم انسانی، کتابخانه اسناد ملی، سیویلیکا و ...
 
محورهای كلي مقالات با دو گرایش حقوق زنان و حقوق بشر در اين فصلنامه به اين صورت خواهد بود:
حقوق بشر
حقوق زنان
 حقوق بین الملل
حقوق خصوصی
 حقوق عمومی
حقوق کیفری
 
و سایر موضوعات حقوقی که مرتبط با اهداف و کارکردهای فصلنامه و با گرایش حقوق زنان و حقوق بشر باشد.
پژوهشگران گرامی می توانند مقالات مرتبط خود را از طریق سامانه اینترنتی به آدرس زیر ارسال نمایند.
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
شماره‌های تماس:  02188800817   02188900837