آرشيو

آزادی بیان از شرق تا غرب عالم

امتیاز کاربران
ضعیفعالی 


همیشه سوال پیش می آید که آیا  فرهنگ های جوامع شبیه هم هستند و می توان یک فرهنگ و یک جامعه را برتر و بقیه فرهنگ ها را زیر سوال برد؟ این سوال ابتدایی است که در کتابهای مقدماتی جامعه شناسی و علوم انسانی و رفتاری همیشه پرسیده می شود . و در آخر صاحب نظران به این نتیجه می رسند که هر جامعه را باید براساس فرهنگ و آداب رسوم آن جامعه سنجیده شود. و هر فرهنگی در هر جامعه ای را باید براساس ساختار آن جامعه شناخت. مساله آزادی و آزادی بیان در هر جامعه باید براساس ساختار فرهنگی و معرفتی آن جامعه مورد سنجش قرار گرفته شود. سوال پیش می آید که آیا مساله آزادی در غرب و ایران به چه صورت است ؟ در ابتدای امر باید این مساله را در ریشه فرهنگی و معرفتی و دینی این جوامع بررسی کرد و براساس آن نتیجه گرفت .
با مراجعه به کتابهای فلسفه سیاسی  می توان مشاهده نمود که هیچ یک از مکاتب سیاسی آزادی را مطلق ندانسته و این شاید با این دید مطرح می شود که نفی آزادی مطلق جزو مسائل اولیه و بدیهی  است. زیرا اولین کارکرد مسئله  آزادی مطلق آن است که مایه سلب آزادی های  دیگران می شود اگر انسان آزاد باشد که بتواند هر کاری که دلخواه وی است انجام بدهد و حتی به حقوق دیگران بی توجه باشد. چنین آزادی لجام گسیخته پدید می آید و موجب زیان به جامعه و سلب آزادی ها و آرامش دیگران است. استاد شهیدمرتضی مطهری در این زمینه می گویند: «بدیهی است که آزادی مطلق امکان ندارد در جامعه باشد لازمه طبیعت جامعه این است که آزادیها محدود شود یعنی آزادی هر فرد به آزادی فرد دیگر محدود گردد. مواهب اجتماعی (باید) به طور عادلانه در میان افراد تقسیم شود، نظامات اجتماعی، نظاماتی دست و پاگیر نباشد و افراد به حداکثر آنچه که در جامعه ممکن است، بتوانند به کمال خودشان برسند یعنی امکانات برای افراد به طور مساوی و در حد کمال امکان، فراهم باشد»  بنابر این آزادی مطلق وجود خارجی ندارد. زیرا که آزادی مطلق برای دیگر انسانها محدودیتهای فراوانی به بار می آورد. و از اینرو آزادی اش آزادی نسبی است یعنی آزادی در یک دایره محدود است، انسان در دایره محدودی که دارد، میتواند در تبدیل جامعه خود  و محقق ساختن خواسته هایش در جامعه  برای خود آینده ای مثبت یا منفی  بسازد. براین اساس آزادی هر فردی براساس ساختار و قوانین آن جامعه که برآمده از فرهنگ و عرف و عقاید دینی آن جامعه برآمده تعریف و تبیین می شود.
حال باید پرسید محدودیتهای انسان چیست؟


1. وراثت انسان
انسان با طبیعت انسانی به دنیا می آید از آن جهت که پدر و مادرش انسان بوده اند، او هم مجبورا مانند انسان به دنیا پا می گذارد. و از طرف دیگر، والدین انسان یک سلسله صفات موروثی خود را در فرزندشان به یادگار می گذارند که اینها نیز جبرا همراه این فرد هست مانند رنگ پوست، رنگ چشم، خصوصیت های جسمی که گاهاً از چند نسل قبل  به وی  ارث میرسد. انسان هیچ یک از اینها را آزادانه برای خود انتخاب نکرده است بلکه شرایط وراثت این موارد را به وی تحمیل کرده است.
2. محیط
 محیط انسان شامل محیط  طبیعی و جغرافیایی  و منطقه ای که در آن رشد می کند تعریف می شود. همیشه یک سری آثار جبری بر روی اندام و روحیه انسان می گذارد. منطقه های سردسیر و منطقه های گرمسیر و منطقه های معتدل هرکدام نوعی روحیه و اخلاق را ایجاب می کند، همچنین منطقه کوهستانی یا منطقه صحرایی و غیره.
3. محیط اجتماعی
 محیط اجتماعی انسان عامل تعین کننده ای در رشدخصوصیات روحی و اخلاقی انسان، زبان انسان، آداب عرفی و اجتماعی، دین و مذهب، گاهاً همان چیزی است که محیط اجتماعی بر انسان تحمیل می کند.
4. تاریخ
 عوامل زمانی انسان از نظر محیط اجتماعی تحت تأثیر زمان حال نیست، زمان گذشته و وقایع و حوادثی که در گذشته رخ داده است، نیز در ساختن او تأثیر به سزائی دارد، به طور کلی میان گذشته و آینده هر انسانی، رابطه قطعی برقرار است. گذشته و آینده مانند دو نقطه جدا از یکدیگر نیستند بلکه مانند دو قطعه از یک جریان همراستا هستند. البته همانطور که استاد مطهری فرموده اند: «انسان در عین اینکه نمی تواند رابطه اش را با وراثت، محیط طبیعی، محیط اجتماعی و تاریخ و زمان به کلی قطع کند، می تواند تا حدود زیادی علیه این محدودیتها طغیان نموده و خود را از قید حکومت این عوامل آزاد سازد.»  
منظور از ذکر این محدودیتها آن است که روشن شود سخن از آزادی مطلق گفتن در باب انسان برخاسته از عدم تأمل در محدودیتهای آدمی است که شامل محدودیتهای ناشی از طبیعت و جز آن می شود، اینک جهت آنکه شاهدی بر ادعای نفی آزادی مطلق در کلمات غربیان و لیبرالها ذکر کرده باشیم، قسمتی از دیدگاه های متفکران غربی را در باب قیود آزادی بیان در این یادداشت می آوریم.

الف)  از نظر کانت، آزادی عبارت از استقلال از هرچیز سوای فقط قانون اخلاقی. 
ب)  جان استوارت میل معتقد است  «در رساله آزادی تنها آزادی که شایستگی این نام را دارد این است که هرکس به شیوه خاص خویش مصلحت خویش را دنبال کند به شرطی که به مصالح دیگران آسیب نرساند.»  
پ)  آیزایا برلین می گوید: «البته آزادی نامحدود سرمایه داران آزادی کارگران را از بین میبرد، آزادی نامحدود کارخانه داران یا پدران و مادران به استخدام کودکان در معادن زغال سنگ می انجامد. شکی نیست که باید ضعفا در برابر اقویا حمایت شوند و از آزادی اقویا تا این حد کاسته گردد »
ت)  کارل پوپر که یکی از متفکران لیبرال است با اشاره به دیدگاه جان استوارت میل (که گفته شد) می گوید: «من اصل حرف استوارت میل را به صورت ذیل می پذیرم هرکس باید آزاد باشد، به شیوه ای که خود میخواهد دل شاد یا نادل شاد باشد تا جایی که شخص ثالثی را به خطر نیاندازد»

 


در صورتی كه در آموزه های دين اسلام همواره به آزادی  و آزادگی توجه خاصي شده و آزاد زيستی از شعار های اصلی  آن به شمار می رود.
انقلاب‌ اسلامی‌ با ماهيتی‌ دينی خود  در فضای‌ بسته و خفقان آور سياسی‌ آن دوران  نيز به رواج اين مفاهيم همت ورزيد . باتمام اين اوصاف برخی از اين معاني  در مقابله‌ با دين‌ اسلام‌ بهره‌ می‌گيرند، در حالي كه‌ طبيعت‌ اسلام‌ بر آزادي‌ و آزادگی‌ بشر است‌ و حتی‌ خاستگاه‌ اصلی‌ اين‌ واژه‌ها و اصلاحات‌ در فرهنگ‌ اسلامي‌ به وضوح يافت می شود.
می توان بيان كرد كه آزادی در انديشه و نظام اسلامی مفهومی دوسويه دارد چرا كه از يك سو معنای سلبی دارد و  در واقع رهايی از سيطره غير خدا و شكستن انواع بت ها و طاغوت های سلطه جو است ؛ و از ديگر سو پذيرش بندگی و عبوديت خدای متعال است كه حوزه عمل فرد را تحديد می كند و او را دارای حقوق و تكاليفی مي داند.
اسلام در عین حال که معتقد به حاکمیت الهی است ، به انسان و انتخاب وی نیز توجه دارد و از خلال همین  نگرش صبغه مردمی حکومت شکل می گیرد
شهید صدر انسان را طبیعتا ً و اصالتا ً به معنای ایجابی آزاد می داند زیرا این انسان دارای عقل و اراده است.وی معتقد است که آزادی برای  تحقق اراده است وبرای انسان تعیین می کند مالک اراده خود در جهت دستیابی به اهدافش باشد.  آزادی سلبی را نیز آزادی از تسلط دیگران  تلقی می کند که به وسیله اسلام مطرح می شود.
« در اسلام اعتقاد بر این است که نیازمندی جامعه به هر دو نوع آزادی است . اسلام آزادی ذاتی را با اعتقاد به ضمانت ، به اندازه ی معقول برای جامعه فراهم ساخته  که به موجب آن به همه فرصت داده شده  است که زندگی سعادتمندی داشته و  لوازم ضروری خویش را به دست آورند ؛
 در عین حال این ضمانت را به عنوان مجوزی برای از بین بردن آزادی های صوری و ارزش ذاتی و عینی استفاده نمی کند بلکه در خارج از حدود آن ضمانت  راه را برای هر فردی باز گذاشته است ؛ بدین ترتیب آزادی ذاتی و صوری در روش های اسلامی با یکدیگر در آمیخته است . »
شريعتی آزادی مطلوب و موردنظر خود را در خارج از مرزهای ليبراليسم جست‌ وجو مي‌كرد و در تقديس آزادی هيچگاه به آزادی مطلق فردی نظر نداشت، چرا كه اين معنا را تهديدكننده آزادی اجتماعی مي‌دانست و از آنجا كه حكومت را گذشته از اداره جامعه، مسؤول رهبری و دفاع اخلاقی و معنوی اجتماع می‌شناخت، آزادی مطلق فردی را تهديدكننده اين وظيفه حكومتی به شمار می‌آورد.
 از اين رو بود كه واژه ليبراليسم متعهد يا مصلح را در برابر ليبراليسم مطلق به كار برد و آن را عنوانی برای آزادی موردنظر خود شناساند.
شهید بهشتی نیز در نظریات خود آزادی را توانایی انسان در ساختن سرنوشت فردی و جمعی خود  تعریف می کند و آزادی را یک واقعیت اجتماعی قلمداد می کند .وی  آزادی را دو قسم بیرونی  ودرونی می داند که آزادی بیرونی بر آزادی درونی ارجحیت دارد زیرا آزادی بیرونی به عنوان یک واقعیت عینی در حرکت  افراد به سوی آزادی درونی بسیار تأثیر گذار است.
با توجه به آنچه از باب مثال ذکر کردیم ملاحظه شد که نه دفاع از آزادی مطلق معقول است و نه کسی گفته است و متفکران غربی و از جمله لیبرالها برای آزادی قیودی را ذکر کرده اند البته اسلام برای آزادی قلمرو ویژه ای قائل است و آنرا به قیدی مانند رعایت مصالح عالیه فرد نیز محدود می کند .از دیدگاه غرب تنها قید آزادی، رعایت آزادی دیگران است ولی از دیدگاه اسلام رعایت مصالح واقعی فرد قید دیگر آزادی است و این بدان جهت است که در غرب ریشه و منشاء آزادی را تمایل و خواهش های انسان می دانند، استاد مطهری می گویند: «در حالیکه از دیدگاه اسلام انسان در عین اینکه حیوان است انسان است، آدمی یک سلسله استعدادهای مترقی و عالی دارد که ملاک انسانیت او است، تفکر منطقی انسان و تمایلات عالی او مانند میل به حقیقت جویی و خیر اخلاقی و همین استعدادهای برتر منشاء آزادی های  متعالی او می شود. »
در  نظام  جمهوری اسلامی علاوه بر  قانون،  احکام دینی نیز محدود کننده آزادی است ؛ البته منظور از تحدید آزادی ، آزادی هایی است که از سوی قانون و شرع مجاز  محسوب نمی شوند  چرا که  به حقوق قانونی و طبیعی دیگران لطمه می زند و آشوب و بی نظمی در جامعه به  وجود می آید . از سوی دیگر افراد از جنبه هایی از آزادی مادی و لذت جویانه ی زندگی منع  شده اند که خطرات معنوی ، فردی و هم چنین اجتماعی را به دنبال دارد. در ضمن باید این نکته را توجه داشت که 98 درصد جامعه ایران مسلمان هستند و این علاقه به مذهب برای جامعه ایرانی مهم بوده است . پس برای همین قانون گذار براساس فشار اجتماعی اکثریت جامعه ناگریز است قوانین را براساس دین اسلام تنظیم کند.
در این میان افرادی نیز دین را در مقابل آزادی قرار می دهند . آنها استدلال می کنند که اسلام   سعی بر سلب آزادی های انسان دارد  در حالی که اسلام شعار خود را با نفی اسارت از اغیار آغاز می کند و یوغ اسارت را از گردن انسان می گشاید. در اینجاست که ضد آزادی به نادرست با آن یکی انگاشته می شود و هر چیزی که مانع از تحقق خواسته های بشر شود ، مانعی برای آزادی به شمار می رود. آزادیکه در غرب وجود  دارد دارای خصلتی دین زداست   وبه دلیل تقلید بسیاری از امور از غربیان این اندیشه نیز در خلال برخی اندیشه های آزادیخواهی  راه یافته است . در این نگرش محدودیت های دین سدی  در راه ازادی نمایان می شود در صورتی که سرانجام محدودیت های دینی گام نهادن به سوی جامعه ای سالم و پیشرونده است که سعادت و سلامت جامعه وفرد را تأمین کند.
 از لفظ محدودیت صرفاً معنای منفی نباید استنباط شود  زیرا اسلام انسان را از زیر یوغ بردگی  وبندگی انسان های دیگر رها ساخت و محدودیت  در زمینه  آزادی در ستيــز بـا هـوس هـای‌ اسارت‌آور ِ مادی و آزادی هـای‌ تبــاهی آور است که  موجب سقوط اخلاقی  فرد  می شود.
محدویت آزادی شاید  دیگر واقعیت عینی دوران برده داری را به ذهن متبادر نسازد اما در جهان معاصر شاهدیم که از سوی رسانه ها و تبلیغات بسیاری از رفتار ها و نگرش های های انسان محدود می شود  وبه طور ناخودآگاه فرد به سویی حرکت می کند که به آن  جهت سوق داده شده است ؛ به عبارت دیگر بحث از آزادی در جهان غرب که خود را سردمدار آزادی خواهی می دانند  هر گز نمی تواند  خالی ازسوگیری  ارزشی  در جهت سیاست های سود انگارانه ی آنان  باشد.
اشاعه این تفکر آزادی خواهی در راستا با ارزش های زیربنایی اقتصادی  بود  و غرب از نقطه نظر کیفی  وکمی نسبته به بقیه کشورهای جهان موقعیتی ویژه را کسب کرد چون صحت هنجاری ( همزیستی و همتافتگی قدرت قانون و آزادی ) ، حقانیت عینی ( سطح بالای توسعه اقتصادی ، طبقه متوسط گسترده  و سطح آموزش عمومی بالا ) برتری و تسلط نهایی غرب را رغم زد ؛  آنان در این فضا به این نتیجه رسیدند که مراد حقیقی از آزادی تعریفی است که آنان دارند در صورتی که اهداف آنان محدود به  زیست این جهانی  و عینی بود در حالی که بعد روانی  ، ذهنی  و معنوی  ازادی نادیده گرفته می شد. 
حال با این تفاسیر باید دید آیا غرب براساس همین قانون مندی که فیلسوفان غربی درباره آزادی گفته اند کشورهای دیگر دنیا را می سنجند . در حالیکه خیلی از این فیلسوفان سیاسی غربی در جنبش های فکری و سیاسی کشورهای غربی نقش مهم و بسزایی ایفا کردند.
هر سال در آستانه سوم ماه مه میلادی، که مصادف است با روز جهانی آزادی مطبوعات، نهادهای بین‌المللی و صنفی در گزارش‌ها و بیانیه‌هایی به تشریح وضعیت حقوق بشر در سراسر جهان می‌پردازند.
بر این اساس در رده‌بندی سال  ۲۰۱4 سازمان بین‌المللی، کشور ایران در رتبه 173 آزادی مطبوعات قرار دارد درحالیکه کشورهای توتالیتری همچون عربستان، بحرین، جمهوری آذربایجان رتبه ای بهتر از ایران دارا بودند. حتی کشور ترکیه که یکی از کشورهایی است که روزنامه نگاران مخالف خود را زندانی می کند در رتبه بالاتر از ایران قرار دارد. 


در حالیکه ایران یکی از کشورهای پیشرو در قانون مطبوعات در منطقه خاورمیانه می باشد بدلیل مسائل سیاسی رتبه ایران نسبت به کشورهای سلطنتی منطقه رتبه پایین تری دارد.  چندی پیش دکتر ناصر کاتوزیان حقوق‌دان برجسته ایرانی در خصوص جایگاه آزادی بیان و به تبع آن آزادی مطبوعات گفته بود: من به حقوق بشر و مسائل بین‌المللی استناد نمی‌کنم بلکه به قانون اساسی تکیه می‌کنم. یکی از امور برشمرده در بند ۸ اصل سوم قانون اساسی مشارکت عامه مردم در تعیین سرنوشت سیاسی و اقتصادی خود است و دولت جمهوری اسلامی موظف است وسیله مشارکت مردم را فراهم کند و مشارکت مردم وقتی ممکن است که آگاهی پیدا کنند و آگاهی مردم به آزادی مطبوعات بستگی دارد.
به گزارش وبسایت انجمن مدافعان حقوق بشر، وی در ادامه یکی دیگر از دلایل آزادی مطبوعات را اصل ۲۴ قانون اساسی معرفی و بیان کرد: از این ماده و لحن آن برمی‌آید که اصل، آزادی مطبوعات است. کاتوزیان با اشاره به اصل امر به معروف و نهی از منکر به عنوان یک اصل اعتقادی بیان کرد: در این اصل تردیدی نیست، اصل امر به معروف و نهی از منکر، اصلی دوجانبه است و صرفا از جانب دولت بر مردم نیست و دو چهره دارد؛ دولت برای ارشاد مردم می‌تواند دست به امر به معروف و نهی از منکر بزند و مردم هم می‌توانند. این یک تکلیف شرعی است که مردم امر قابل انتقاد را بگویند و اگر کسی جلوی امر به معروف و نهی از منکر را بگیرد، سد راه اعتقادات شرعی مردم شده است.
از این رو بیراهه نیست اگر ادعا شود در نظام جمهوری اسلامی ایران آزادی بیان و مطبوعات نه تنها به عنوان یک اصل اعتقادی محترم شمرده شده بلکه مورد حمایت قوانین مدنی نیز قرار گرفته است. آن هم قانونی در حد قانون اساسی که میثاق ملی مردم و حاکمان است. لذا می‌باید قانون اساسی ایران را در کنار قوانین اساسی معدودی از کشورهای پایبند به رعایت اصول آزادی بیان قلمداد کرد و نسبت به حفظ و حراست از این اصول قانونی کوشا بود. شاید مهمترین ضعفی که در ایران وجود دارد اجرای قانون بدون جناح بندی سیاسی باشد. زیرا در قانون اساسی حفظ حرمت انسانی و آزادی بیان بصورت شفاف بیان شده است
در کل باید این صحبت نوام چامسکی یاد اوری کرد که وی در کتاب «درباره طبیعت و زبان» درباره آزادی اندیشه و بیان عنوان می کند : «وضعیت آزادی بیان در غرب و شرق چندان متفاوت نیست، در شرق، خواهان اطلاعات بسیار و امکان دسترسی به آن کم است، اما در غرب حجم اطلاعات زیاد و اقبال مردم به آن اندک است.» ولی در کل چامسکی معتقد است روشنفکران و رسانه‌ها در غرب، نقشی مشابه با همتایان خود در بلوک شرق دارند با این تفاوت که روشنفکران غربی بدون فشار خارجی و محدودیت‌های رسمی، جهان‌بینی قدرت حاکم را بدون چون و چرا پذیرفتند.

ارسال نظر


کد امنیتی
بارگزاری مجدد

شماره بيست و چهارم- دي 1393

فراخوان پذیرش مقاله

 
فصلنامه مطالعاتی صیانت از حقوق زنان با رویکرد حقوق و کرامت اسلامی بشر، دارای مجوز رسمی از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به شماره 16051 می باشد. پایگاه های نمایه کننده مجله: نورمگز، مگیران، پرتال جامع علوم انسانی، کتابخانه اسناد ملی، سیویلیکا و ...
 
محورهای كلي مقالات با دو گرایش حقوق زنان و حقوق بشر در اين فصلنامه به اين صورت خواهد بود:
حقوق بشر
حقوق زنان
 حقوق بین الملل
حقوق خصوصی
 حقوق عمومی
حقوق کیفری
 
و سایر موضوعات حقوقی که مرتبط با اهداف و کارکردهای فصلنامه و با گرایش حقوق زنان و حقوق بشر باشد.
پژوهشگران گرامی می توانند مقالات مرتبط خود را از طریق سامانه اینترنتی به آدرس زیر ارسال نمایند.
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
شماره‌های تماس:  02188800817   02188900837