پناهندگی سیاسی و عملکرد دولتها

چکیده

پناهندگی در طول تاریخ مسیر پر فراز و نشیبی را طی کرده است و امروزه به یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی – اجتماعی در حوزه بین‌الملل تبدیل شده است‌. علارغم ماهیت حقوقی پناهندگی‌، در عمل، عوامل سیاسی و منافع کشورها‌، این مسأله را از حالتِ صرف حقوقی خارج کرده است‌، تا جایی که‌ شرایط زمانی و مکانی در نوع تصمیم‌گیری دولت‌ها برای اعطای پناهندگی موثر بوده است‌‌. این پژوهش سعی دارد با نگاهی واقع‌بینانه عملکرد دولت‌ها در این خصوص تبیین کند. همچنین در این خصوص به شرایط پناهندگی در جمهوری اسلامی ایران نیز اشاراتی شده است.
کلیدواژگان: پناهندگی سیاسی‌، حقوق بین‌الملل‌، فقه اسلامی‌، اعلامیه جهانی حقوق بشر‌، جمهوری اسلامی ایران

مقدمه

اصطلاح «پناهنده»، «پناهندگان» و «پناهندگی» از جمله اصطلاحاتی است كه در نظام حقوق بشر بسیار متداول بوده و به كرات مورد استفاده قرار گرفته است. با وجود آن كه بسیاری از اصطلاحات حقوق بشری در اسناد حقوق بشر مورد تعریف قرار نگرفته‌اند؛ اما اصطلاح «پناهنده» و «پناهندگان» دارای معنی و مفهوم مشخصی در اسناد مربوط می‌باشند. از آن جایی كه در طول تاریخ همواره ظلم و ستمگری حكومت‌ها، استبداد، جنگ‌ها و... وجود داشته و دارد، بنابراین همواره در این میان افرادی ترجیح داده یا مجبور به ترك وطن خود و پناه بردن به دیار دیگر شده‌اند و بر این اساس پدیده ‌و وضعیت پناهندگی به وجود آمده است. وضعیت نابسامان و شكننده پناهجویان، موجبات تضییع حقوق آنان را فراهم آورده و حتی حیات آن‌ها را به طور جدی در معرض خطر نابودی قرار داده بود. به این ترتیب نگرانی‌های جامعه بین‌المللی نسبت به وضعیت این افراد و دغدغه‌های حقوق بشری موجب شكل‌گیری نظام حقوق پناهندگی و وضع مقررات ویژه‌ای برای آن‌ها و پیدایش حقوق پناهندگان شده است.(ابراهیمی‌، 1392) در رابطه با پناهندگی سیاسی عملکرد دوگانه دولت‌ها کاملاً محسوس می‌باشد؛ چرا که اعطای پناهندگی سیاسی همواره تابع منافع ملی و نوع رابطه میان کشورها بوده است‌ که البته این عملکرد هم ثابت نبوده و متناسب با رابطه موجود میان دولت‌ها متغییر بوده است. چنان که می‌بینیم گرچه بلوک شرق و غرب به معنی گذشته خود دیگر وجود ندارد؛ اما هرگاه شخصی بخاطر مسائل امنیت ملی تحت پیگرد باشد به کشورهایی که از نظر منافع راهبردی اختلاف دارند پناهنده می‌شود و به عبارتی این وضعیت تبدیل به یک رویه شده است.( فتاحی آلکوهی‌، 1394) باید توجه داشت در قانون اساسی ایران نیز قانون‌گذاران پناهندگی را به عنوان یک‌ وضعیت حقوقی مورد بررسی قرار داده‌اند. با توجه به این که امروزه پناهندگی سیاسی ‌به یکی از مهم‌ترین دغدغه دولت‌ها تبدیل شده است، این پژوهش سعی دارد با رویکرد توصیفی‌–‌ تحلیلی به این سوال پاسخ دهد که آیا پناهندگی سیاسی امری بشردوستانه و بر اساس موازین حقوقی بوده است‌؟ در ادامه این فرضیه مطرح می‌شود که اگرچه پناهندگی سیاسی طبق معاهدات بین‌الملی امری کاملاً حقوقی است؛ اما در عمل کشورهای مدعی حقوق بشر با اهداف سیاسی از آن به عنوان ابزار فشار بر علیه کشورهای مستقل استفاده می‌کنند‌.